حسن تعلیل؛
ببین شاعر برای یک پدیده چه علت خیال‌انگیزی ساخته است

پدیده یا حالت را دقیق نام ببر

ابتدا مشخص کن متن می‌خواهد علت چه چیزی را توضیح دهد: رنگ، حرکت، حالت طبیعت، رفتار یا رخداد. بدون معلول روشن، علت ادبی هم قابل تشخیص نیست.

پرسش «چرا؟» را از همان پدیده بساز

پرسش باید به بخش درست جمله یا بیت وصل شود. اگر پاسخ متن فقط زمان، مکان یا چگونگی را می‌گوید، هنوز رابطهٔ علت پیدا نشده است.

علت ادبی را عین عبارت متن بنویس

به‌جای گفتن «علت خیالی دارد»، نشان بده کدام تصویر، احساس یا اراده به پدیده نسبت داده شده و چگونه آن را توضیح می‌دهد.

واقعی نبودن را با ناممکن‌بودن یکی ندان

علت ادبی ممکن است از نظر ظاهری ممکن به نظر برسد، اما در متن برای زیبایی و خیال‌پردازی جای توضیح عادی را گرفته است. بافت و قصد هنری را بررسی کن.

زیبایی و تناسب علت را نشان بده

حسن تعلیل فقط یک علت نادرست و بی‌ربط نیست؛ علت ساخته‌شده باید با تصویر و فضای بیت رابطه‌ای دل‌نشین و معنادار داشته باشد.

تشخیص را آرایهٔ همراه بدان، نه پاسخ جایگزین

اگر طبیعت رفتار انسانی دارد، تشخیص نیز ممکن است حضور داشته باشد. با این حال برای حسن تعلیل باید همان رفتار علت یک پدیده شده باشد.

تشبیه را از رابطهٔ علّی جدا کن

شباهت میان دو چیز به‌تنهایی «چرا» را پاسخ نمی‌دهد. ممکن است تشبیه در ساخت علت ادبی به کار رود، اما هر تشبیهی حسن تعلیل نیست.

علت واقعی را فقط برای مقایسه بازسازی کن

لازم نیست توضیح علمی طولانی بنویسی. یک علت عادی کوتاه کافی است تا تفاوت آن با علت شاعرانهٔ متن روشن شود.

در بیت، دو مصراع را با هم بخوان

گاهی پدیده در یک مصراع و علت در مصراع دیگر آمده است. مرز مصراع را مرز معنا فرض نکن و رابطهٔ دستوری و تصویری را کامل کن.

پاسخ را با سه جزء تحویل بده

پدیده، علت ادبی و دلیل خیالی و متناسب بودن آن را بنویس. برای آرایه‌های همراه به تشبیه و استعاره و برای فهم بیت به معنی شعر برو.