مثال خوب چه چیزی را ثابت میکند؟
مثال نشان میدهد مفهوم را در یک موقعیت مشخص تشخیص میدهید. برای انتخاب درست باید ویژگی متمایزکنندهٔ مفهوم را بدانید و مصداقی بیاورید که همان ویژگی در آن آشکار باشد.
اگر نمیتوانید توضیح دهید چرا مورد انتخابی نمونهٔ مفهوم است، احتمالاً مثال دقیق نیست.
صورت سؤال چه نوع مثالی میخواهد؟
قیدهای سؤال را پیدا کنید: مثال از متن، زندگی روزمره، یک رویداد تاریخی، ساختار زبانی، فرایند طبیعی یا مسئلهٔ عددی. مثال خارج از منبع خواستهشده ممکن است درست باشد اما پاسخ همان سؤال محسوب نشود.
الگوی سهمرحلهای انتخاب مثال
شرط اصلی مفهوم را با یک عبارت بنویسید.
یک مورد مشخص و بدون ابهام انتخاب کنید.
نشان دهید ویژگی در آن مصداق چگونه دیده میشود.
نمونهٔ ساختاری پاسخ
پرسش فرضی: برای مفهوم «الف» یک مثال بزنید.
پاسخ ضعیف: مورد ب.
پاسخ کاملتر: مورد ب نمونهای از الف است؛ زیرا ویژگی تعیینکنندهٔ ج را دارد و در شرایط د همان اثر تعریفشده برای الف را نشان میدهد.
جملهٔ دوم، ارتباط مصداق و مفهوم را برای مصحح آشکار میکند.
مثال، تعریف و شاهد چه تفاوتی دارند؟
| درخواست | هستهٔ پاسخ | پرسش کنترل |
|---|---|---|
| تعریف کنید | معنا و ویژگی متمایز | این مفهوم چیست؟ |
| مثال بزنید | یک مصداق مشخص | کجا این ویژگی دیده میشود؟ |
| شاهد بیاورید | مدرک پشتیبان ادعا | چه چیزی ادعا را تأیید میکند؟ |
مثال ساده بهتر است یا پیچیده؟
سادهترین مصداقی را انتخاب کنید که همهٔ ویژگیهای لازم را روشن نشان دهد. مثال پیچیده ممکن است شرطهای اضافی یا ابهام ایجاد کند. جزئیات فقط وقتی لازماند که برای تشخیص مفهوم نقش داشته باشند.
مثال از کتاب یا مثال تازه؟
اگر سؤال منبع را مشخص کرده، همان را رعایت کنید. در غیر این صورت، مثال کتاب معمولاً مرزهای مفهوم را روشنتر نشان میدهد؛ مثال تازه زمانی مناسب است که دقیق، قابل دفاع و بدون نیاز به اطلاعات بیرونی باشد. مثال ساختگی نیز باید از نظر منطقی با تعریف سازگار بماند.
وقتی چند مثال خواسته شده است
تعداد را دقیق رعایت کنید و مصداقهای واقعاً متفاوت بیاورید. اگر دو مثال شکل ظاهری متفاوت اما ویژگی یکسان دارند، تفاوتشان را کوتاه نشان دهید. تکرار یک مورد با نام دیگر، پاسخ دوم محسوب نمیشود.
مثال نقض چیست؟
مثال نقض موردی است که شرطهای یک ادعای کلی را دارد اما نتیجهٔ ادعا در آن برقرار نیست. برای رد جملهای مانند «همهٔ موارد الف، ویژگی ب دارند»، یک مورد الفِ بدون ویژگی ب کافی است. دقیق بنویسید کدام شرط برقرار و کدام نتیجه نقض شده است.
خطاهای رایج
- نوشتن تعریف بهجای مصداق؛
- انتخاب موردی که فقط شبیه مفهوم است؛
- مثال بسیار کلی مانند «در جامعه» یا «در طبیعت»؛
- بیان مصداق بدون توضیح ویژگی مرتبط؛
- نادیدهگرفتن منبع یا تعداد خواستهشده؛
- استفاده از مثال استثنایی برای نشاندادن قاعدهٔ عمومی.
تمرین «مثال و نامثال»
برای هر مفهوم یک مثال و یک نامثال بنویسید. سپس ویژگیای را مشخص کنید که اولی دارد و دومی ندارد. این تمرین مرز مفهوم را روشن میکند و احتمال انتخاب مصداقهای نزدیک اما نادرست را کاهش میدهد.
چکلیست پایان پاسخ
- آیا مصداق با منبع و نوع خواستهشده هماهنگ است؟
- آیا مثال مشخص است و ابهام ندارد؟
- آیا ویژگی تعیینکنندهٔ مفهوم در آن دیده میشود؟
- آیا ارتباط مثال و مفهوم را کوتاه توضیح دادهام؟
- آیا تعداد مثالها و تفاوت واقعی آنها درست است؟