قالب شعری؛
پیش از نام قالب، نقشهٔ قافیه را رسم کن

قالب را از نقشهٔ قافیه شروع کن

پایان مصراع‌ها را با حروف نشان بده و ببین کدام جایگاه‌ها هم‌قافیه‌اند. موضوع شعر می‌تواند سرنخ باشد، اما آرایش قافیه و ساخت بیت‌ها شاهد مستقیم‌تری برای تشخیص قالب است.

بیت نخست را جدا بررسی کن

در برخی قالب‌ها هر دو مصراع بیت نخست هم‌قافیه‌اند و در بیت‌های بعد فقط یک مصراع به همان قافیه برمی‌گردد. علامت‌گذاری بیت اول، مسیر تشخیص را کوتاه می‌کند.

غزل و قصیده را فقط از یک بیت جدا نکن

آرایش قافیهٔ این دو می‌تواند شبیه باشد. برای جداسازی، به گسترهٔ متن، موضوع و ویژگی‌هایی که سؤال یا کتاب داده است نیاز داری. از یک قطعهٔ بسیار کوتاه حکم قطعی نساز.

مثنوی را با قافیهٔ مستقل هر بیت بشناس

در مثنوی دو مصراع هر بیت با هم هم‌قافیه‌اند و بیت بعد قافیهٔ تازه‌ای می‌گیرد؛ نقشه می‌تواند aa، bb، cc باشد. همین امکان تغییر، ادامهٔ روایت یا موضوع بلند را آسان‌تر می‌کند.

قطعه را با جایگاه آغاز کنترل کن

در قطعه معمولاً الگوی قافیه از مصراع دوم بیت نخست آشکار می‌شود و مصراع‌های هم‌جایگاه بیت‌های بعد با آن هماهنگ‌اند. بیت آغاز را مانند غزل به‌طور خودکار مطلعِ هم‌قافیه فرض نکن.

رباعی و دوبیتی را با وزن و دادهٔ کتاب جدا کن

هر دو قالب چهار مصراع دارند و آرایش قافیه می‌تواند شبیه باشد. تعداد مصراع به‌تنهایی تمایز نمی‌سازد؛ وزن و نشانه‌های صریح آموزشی برای جداسازی لازم‌اند.

قالب‌های بندی را واحدبه‌واحد بخوان

اگر شعر به بندها تقسیم شده است، پایان هر بند، مصرع یا بیت تکرارشونده و رابطهٔ قافیهٔ بندها را ثبت کن. تکرار یک بخش می‌تواند در تشخیص ساختار نقش داشته باشد.

مثال تألیفی: نقشهٔ aa bb cc

فرض کن پایان دو مصراع بیت اول «بهار/نگار»، بیت دوم «راه/ماه» و بیت سوم «نور/دور» است. هر بیت قافیهٔ مستقل دارد و نقشهٔ آن به الگوی مثنوی نزدیک است.

ردیف را پیش از ترسیم قافیه کنار بگذار

اگر پایان مصراع‌ها عبارت کاملاً تکراری دارد، ابتدا ردیف را جدا کن و واژهٔ پیش از آن را بسنج. اشتباه‌گرفتن ردیف با قافیه می‌تواند نقشهٔ قالب را نادرست کند.

پاسخ را با شاهد بنویس

به‌جای نام تنها، بنویس «قالب ... است، زیرا آرایش قافیه ... دیده می‌شود». برای جداسازی پایان‌ها از راهنمای قافیه و ردیف کمک بگیر.