هر منبع را مستقل شناسنامهدار کن
نوع منبع، پدیدآورنده، زمان تولید، مخاطب و موضوع را برای منبع الف و ب جدا بنویس. مقایسه پیش از شناخت مستقل، اختلافها را به حدس دربارهٔ نویسندگان تبدیل میکند.
پرسش مشترک را مشخص کن
دو منبع باید دربارهٔ یک پرسش سنجیده شوند. معیار میتواند شرح یک رویداد، نقش یک کنشگر یا پیامد یک تصمیم باشد. بدون معیار مشترک، دو خلاصهٔ جدا خواهی داشت.
معیار | ادعای منبع الف | شاهد الف | ادعای منبع ب | شاهد ب | توافق یا اختلاف | محدودیت
توافق را دقیق و محدود بنویس
اگر هر دو منبع وقوع یک رویداد را تأیید میکنند، فقط همان نقطهٔ مشترک را گزارش کن. توافق در اصل رخداد به معنای توافق در علت، اندازه یا ارزیابی آن نیست.
اختلاف را به موضوع مشخص وصل کن
بهجای «منابع متفاوتاند» بنویس در زمان، تعداد، علت، نقش یا ارزشگذاری اختلاف دارند. سپس عبارت یا دادهٔ هر منبع را شاهد بیاور.
زاویهٔ دید را با قرینه تحلیل کن
جایگاه و مخاطب پدیدآورنده میتواند بر انتخاب جزئیات اثر بگذارد، اما نباید نیت او را بدون شاهد قطعی اعلام کرد. از عبارتهایی مانند «میتواند نشان دهد» همراه قرینه استفاده کن.
سکوت منبع را با انکار یکی نگیر
ذکرنکردن یک موضوع لزوماً به معنای رد آن نیست. شاید دامنه، هدف یا اندازهٔ منبع اجازهٔ پرداختن نداده باشد. برای نتیجهٔ انکار، عبارت روشن لازم است.
مثال تألیفی: گزارش میدان
منبع الف ساختگی میگوید بازار صبح شلوغ بود؛ منبع ب تعطیلی بخشی از دکانها را ثبت میکند. این دو گزاره الزاماً متناقض نیستند، چون شلوغی جمعیت و بازبودن همهٔ دکانها دو معیار متفاوتاند.
منبع نزدیکتر را خودکار درستتر ندان
نزدیکی زمانی یا مکانی میتواند نوعی دسترسی ایجاد کند، اما دقت، هدف و محدودیت ثبت نیز باید سنجیده شوند. اعتبار را با مجموعهٔ شواهد بررسی کن.
تأیید متقابل را درجهبندی کن
دو منبع مستقل ممکن است یک جزئیات را تقویت کنند، اما اگر هر دو از روایت سومی گرفته باشند استقلال ندارند. رابطهٔ احتمالی منابع را از اطلاعات دادهشده بررسی کن.
نتیجه را سهلایه بنویس
ابتدا نقطهٔ توافق، سپس اختلاف با شاهد و در پایان محدودیت داوری را بنویس. برای شناسنامه و مخاطب از راهنمای تحلیل سند تاریخی استفاده کن.