نقشهٔ مفهومی
کانون نقطهٔ آغاز گسیختگی درون زمین و مرکز سطحی نقطهٔ متناظر آن روی سطح است. موج P معمولاً زودتر از S به ایستگاه میرسد. اختلاف زمان رسیدن در کنار منحنی یا دادهٔ سرعت میتواند فاصله تا منبع را محدود کند.
اولین رسید ← موج P ← رسید دوم ← موج S ← اختلاف زمان ← فاصلهٔ ایستگاه ← تقاطع فاصلهها
سؤال ۱: ترتیب رسیدن
در لرزهنگار، موج نخست در ۱۰:۰۰:۲۰ و موج دوم در ۱۰:۰۰:۵۰ ثبت شده است. در مدل ساده، کدام P و کدام S است؟
پاسخ تشریحی
رسید نخست P و رسید دوم S در نظر گرفته میشود، چون P سریعتر میرسد.
سؤال ۲: اختلاف زمان
با دادههای سؤال قبل اختلاف زمان S−P چقدر است؟
پاسخ تشریحی
۵۰−۲۰=۳۰ ثانیه.
سؤال ۳: مقایسهٔ فاصله
اختلاف S−P در ایستگاه A برابر ۱۲ ثانیه و در B برابر ۳۵ ثانیه است. کدام ایستگاه به منبع نزدیکتر است؟
پاسخ تشریحی
A؛ در یک مدل و محیط مقایسهای یکسان، اختلاف زمان کمتر نشانهٔ فاصلهٔ کمتر است.
سؤال ۴: محاسبه با سرعت دادهشده
موجی با سرعت فرضی ۶ km/s در ۲۰ ثانیه میرسد. فاصلهٔ پیمودهشده چقدر است؟
پاسخ تشریحی
d=vt=۶×۲۰=۱۲۰ کیلومتر.
سؤال ۵: موج S و مایع
چرا ثبتنشدن مستقیم موج S در مسیر عبوری از یک لایهٔ مایع میتواند دربارهٔ حالت ماده سرنخ بدهد؟
پاسخ تشریحی
موج S برشی است و در مایع انتشار نمییابد؛ بنابراین نبود آن، همراه با شواهد مسیر و ابزار، میتواند سرنخی از لایهٔ مایع باشد.
سؤال ۶: کانون و مرکز سطحی
نقطه A در عمق ۱۵ کیلومتری محل آغاز گسیختگی و نقطه B درست بالای آن روی سطح است. نام A و B چیست؟
پاسخ تشریحی
A کانون زمینلرزه و B مرکز سطحی است.
سؤال ۷: یک ایستگاه
اگر یک ایستگاه فقط فاصلهٔ خود تا مرکز سطحی را معلوم کند، مکان دقیق روی نقشه مشخص میشود؟
پاسخ تشریحی
خیر. همهٔ نقاط روی دایرهای با آن شعاع ممکناند؛ یک فاصله بهتنهایی جهت را تعیین نمیکند.
سؤال ۸: سه ایستگاه
چرا فاصلههای بهدستآمده از چند ایستگاه برای مکانیابی بهترند؟
پاسخ تشریحی
تقاطع دایرههای فاصله، گزینههای مکان را محدود میکند. در مدل ایدهآل، سه ایستگاه میتوانند یک ناحیهٔ مشترک مشخص کنند.
سؤال ۹: دامنه و فاصله
آیا از بزرگتر بودن دامنهٔ ثبتشده در یک ایستگاه میتوان بدون هیچ اصلاحی نتیجه گرفت زمینلرزه حتماً بزرگتر بوده است؟
پاسخ تشریحی
خیر. فاصله، مسیر انتشار و شرایط محل ثبت نیز بر دامنه اثر دارند؛ مقایسه نیازمند درنظرگرفتن این عوامل و روش اندازهگیری است.
سؤال ۱۰: خطای واحد
سرعت ۵ km/s و زمان ۴۰ ثانیه است. دانشآموز فاصله را ۲۰۰ متر نوشته. خطا را اصلاح کنید.
پاسخ تشریحی
۵×۴۰=۲۰۰ و چون واحد سرعت کیلومتر بر ثانیه است، فاصله ۲۰۰ کیلومتر است، نه متر.
برگهٔ خودتصحیح
زمان مطلق رسید را از اختلاف S−P جدا کن، واحد سرعت را حفظ و کانون درونی را با مرکز سطحی اشتباه نگیر. توضیح کامل در راهنمای امواج لرزهای و کانون آمده است.