۲۰ امتحان نهایی / نمونه سؤال فلسفه / اختیار
۱۰ تمرین موقعیت‌محور

۱۰ نمونه سؤال اختیار و جبر؛
علت‌داشتن را با مجبوربودن یکی ندان

برای سنجش اختیار، فقط نپرس کنش علت داشته است یا نه. آگاهی فاعل، کنترل، فشار بیرونی، دسترسی به بدیل‌ها و نسبت تصمیم با دلیل‌های او را کنار هم بررسی کن.

choice / cause

روش اجرای آزمونک

علت‌مندی، فشار بیرونی، تصادف و انتخاب آگاهانه را از هم جدا کن. سپس آگاهی، کنترل و امکان بدیل را برای ارزیابی مسئولیت بسنج. آموزش در اختیار، جبر و مسئولیت آمده است.

۱۰ تمرین تحلیل اختیار و مسئولیت

سؤال 1

آیا علت‌داشتن یک تصمیم به‌تنهایی ثابت می‌کند تصمیم اجباری بوده است؟

پاسخ تشریحی

خیر؛ دلیل، انگیزه و شناخت می‌توانند در شکل‌گیری انتخاب نقش داشته باشند، بدون آنکه اجبار بیرونی وجود داشته باشد.

سؤال 2

تفاوت اجبار بیرونی با علت‌مندی چیست؟

پاسخ تشریحی

اجبار بیرونی دامنهٔ انتخاب را با فشار یا تهدید محدود می‌کند؛ علت‌مندی فقط می‌گوید کنش بی‌زمینه و بی‌توضیح نیست.

سؤال 3

آیا رفتار کاملاً تصادفی نمونهٔ کامل اختیار است؟

پاسخ تشریحی

خیر؛ تصادف کنترل و انتساب آگاهانه به فاعل را کم می‌کند. اختیار با انتخاب آگاهانه یکی است، نه بی‌علتی تصادفی.

سؤال 4

در ارزیابی مسئولیت، آگاهی فاعل چرا مهم است؟

پاسخ تشریحی

مسئولیت به فهم موقعیت و پیامدها وابسته است؛ کاهش آگاهی می‌تواند درجهٔ انتساب و مسئولیت را تغییر دهد.

سؤال 5

تهدید شدید چه اثری بر ارزیابی اختیار دارد؟

پاسخ تشریحی

می‌تواند امکان بدیل واقعی را محدود و فشار بیرونی ایجاد کند؛ باید شدت تهدید و گزینه‌های در دسترس سنجیده شود.

سؤال 6

دانش‌آموزی میان دو روش مطالعه پس از مقایسه انتخاب می‌کند. چه نشانه‌هایی از اختیار دیده می‌شود؟

پاسخ تشریحی

آگاهی از گزینه‌ها، سنجش دلیل‌ها و توان انتخاب میان بدیل‌ها نشان می‌دهد کنش صرفاً واکنش تصادفی یا اجبار بیرونی نیست.

سؤال 7

چرا جملهٔ «او دلیل داشت، پس مجبور بود» استنتاج درستی نیست؟

پاسخ تشریحی

داشتن دلیل توضیح می‌دهد چرا یک گزینه ترجیح داده شد؛ اما نشان نمی‌دهد گزینهٔ دیگر ناممکن یا فشار بیرونی تعیین‌کننده بوده است.

سؤال 8

آیا مسئولیت همیشه صفر یا صد است؟

پاسخ تشریحی

در تحلیل بسیاری از موقعیت‌ها، آگاهی، توان کنترل، فشار و دسترسی به بدیل‌ها درجات متفاوت دارند؛ بنابراین مسئولیت می‌تواند درجه‌بندی شود.

سؤال 9

برای مقایسهٔ دو دیدگاه دربارهٔ اختیار چه روشی منصفانه‌تر است؟

پاسخ تشریحی

یک موقعیت مشترک را با تعریف‌های روشن به هر دو دیدگاه بدهیم و ببینیم هرکدام علت، انتخاب و مسئولیت را چگونه توضیح می‌دهد.

سؤال 10

پاسخ تشریحی دربارهٔ مسئولیت را در چه مراحلی بنویسیم؟

پاسخ تشریحی

تعریف واژه‌ها، شرح عوامل و گزینه‌ها، سنجش آگاهی و فشار، بیان نتیجه و ذکر محدودیت نتیجه؛ این زنجیره پاسخ را استدلالی می‌کند.

چک‌لیست خودتصحیح

  1. علت‌مندی را با اجبار بیرونی یکی نگرفتم.
  2. تصادفی‌بودن را معادل اختیار ندانستم.
  3. آگاهی، کنترل و بدیل‌ها را بررسی کردم.
  4. فشار و محدودیت موقعیت را وارد تحلیل کردم.
  5. نتیجه را متناسب با شواهد و به‌صورت استدلالی نوشتم.