علت و معلول؛
پس از هر توالی، فوراً رابطهٔ علّی نساز

ادعا را به دو جزء علت و معلول بشکن

در هر گزاره مشخص کن چه چیزی پدیدآورنده یا زمینهٔ توضیح است و چه چیزی به‌عنوان پیامد مطرح می‌شود. ترتیب جمله همیشه ترتیب علت و معلول نیست؛ نقش هر جزء را از معنا تشخیص بده.

توالی زمانی برای اثبات علیت کافی نیست

اگر رویداد «ب» پس از «الف» رخ دهد، فقط تقدم و تأخر گزارش شده است. برای نسبت علّی باید رابطه‌ای توضیحی میان آن‌ها نشان داده شود و احتمال عامل‌های دیگر نیز بررسی شود.

علت تامه و جزء علت را جابه‌جا نکن

گاهی یک شرط در کنار شرط‌های دیگر برای پیدایش نتیجه لازم است. وجود یک جزء، به‌تنهایی تحقق معلول را تضمین نمی‌کند. در پاسخ بنویس عامل مورد نظر تمام مجموعهٔ لازم است یا فقط یکی از اجزای آن.

شرط لازم و کافی را جدا کن

شرط لازم باید برای تحقق نتیجه حاضر باشد، اما حضورش ممکن است کافی نباشد. شرط کافی در صورت تحقق، نتیجه را به دنبال دارد. دو جهت رابطه را جداگانه آزمایش کن و از شباهت واژه‌ها فریب نخور.

نبود معلول را با نبود یک علت خاص یکی نگیر

اگر چند مسیر بتوانند نتیجه‌ای را پدید آورند، نبود یک مسیر به معنای نبود قطعی نتیجه نیست. ابتدا ببین صورت سؤال یگانگی علت را ثابت کرده است یا نه.

علت قریب و زمینهٔ دور را تفکیک کن

برخی عوامل مستقیماً در رخداد حاضرند و برخی شرایطی دورتر می‌سازند. در پاسخ، نقش هر عامل را دقیق نام ببر تا همهٔ عوامل با یک عنوان مبهم گزارش نشوند.

همبستگی را شاهد قطعی علیت ندان

هم‌تغییری دو پدیده می‌تواند سرنخی برای بررسی باشد، اما شاید عامل سومی هر دو را تغییر داده باشد. نتیجهٔ درست باید درجهٔ شواهد را بازتاب دهد و از واژه‌های قطعی بی‌دلیل دوری کند.

دور در استدلال را پیدا کن

اگر وجود «الف» فقط با «ب» ثابت شود و وجود «ب» نیز بدون دلیل مستقل فقط به «الف» تکیه کند، استدلال پیش نمی‌رود. مقدمات را شماره‌گذاری کن و ببین هرکدام پشتوانه‌ای بیرون از نتیجه دارند یا نه.

تمرین تألیفی: پنجرهٔ خیس

کسی با دیدن پنجرهٔ خیس می‌گوید «حتماً باران آمده است». این نتیجه قطعی نیست، چون راه‌های دیگری مانند شست‌وشوی پنجره ممکن‌اند. داده، خیس‌بودن را ثابت می‌کند؛ علت خاص هنوز به شاهد بیشتری نیاز دارد.

پاسخ علّی را با مثال نقض کنترل کن

بپرس آیا علت ادعایی حاضر باشد و معلول رخ ندهد، یا معلول بدون آن علت رخ دهد. این آزمون کمک می‌کند «لازم»، «کافی» و «عامل همراه» را جدا کنی. چارچوب کلی را در تحلیل استدلال فلسفی مرور کن.