سه رکن را پیدا کن
در ساخت «جاءَ الطلّابُ إلّا طالباً»، «الطلاب» مستثنیمنه، «إلّا» ادات استثنا و «طالباً» مستثنی است. در جملهٔ مثبت و کاملِ این کاربرگ، مستثنی پس از إلّا منصوب میآید.
حکم جمله ← مستثنیمنه ← إلّا ← مستثنی ← حرکت ← ترجمه
سؤال ۱
ارکان استثنا را در «حَضَرَ الضُّیوفُ إلّا ضَیفاً» مشخص کنید.
پاسخ تشریحی
«الضیوف» مستثنیمنه، «إلّا» ادات استثنا و «ضیفاً» مستثنی منصوب است: «مهمانان جز یک مهمان حاضر شدند.»
سؤال ۲
جای خالی را کامل کنید: «قَرَأتُ الکُتُبَ إلّا ___.» (کتاباً)
پاسخ تشریحی
«کتاباً»؛ جمله مثبت و کامل است و مستثنی پس از إلّا منصوب میآید: همهٔ کتابها را جز یک کتاب خواندم.
سؤال ۳
در «فازَ اللّاعِبونَ إلّا لاعِباً»، چه کسی از حکم پیروزی خارج شده است؟
پاسخ تشریحی
«لاعباً» مستثنی است؛ یک بازیکن از حکم «پیروز شدند» خارج شده است.
سؤال ۴
«زُرتُ المُدُنَ إلّا مَدینَةً» را ترجمه و مستثنی را حرکتگذاری کنید.
پاسخ تشریحی
«شهرها را جز یک شهر دیدم.» مستثنی «مَدینَةً» و منصوب است.
سؤال ۵
تفاوت معنایی «حضر الطلابُ» و «حضر الطلابُ إلّا طالباً» چیست؟
پاسخ تشریحی
جملهٔ نخست حضور همهٔ دانشآموزان را میرساند؛ جملهٔ دوم یک دانشآموز را از این حکم بیرون میگذارد.
سؤال ۶
در «أکَلَ الأطفالُ الفَواکِهَ إلّا تُفّاحَةً»، مستثنیمنه کدام واژه است؟
پاسخ تشریحی
از نظر مجموعهای که استثنا در آن رخ میدهد، «الفواکه» مستثنیمنه و «تفاحةً» مستثنی است؛ سیب از میوههای خوردهشده خارج شده است.
سؤال ۷
خطای جمله را اصلاح کنید: «دَخَلَ المُسافِرونَ إلّا مُسافِرٌ».
پاسخ تشریحی
در ساخت مثبت و کامل، شکل مورد نظر «مُسافِراً» است: دَخَلَ المسافرونَ إلّا مسافراً.
سؤال ۸
با واژههای «المقالات / قرأتُ / مقالةً / إلّا» یک جملهٔ درست بسازید.
پاسخ تشریحی
«قَرَأتُ المَقالاتِ إلّا مَقالَةً.» یعنی مقالهها را جز یک مقاله خواندم. «مقالةً» مستثنی منصوب است.
سؤال ۹
در «نَجَحَ الفَریقُ کلُّهُ إلّا لاعِباً»، واژهٔ «کلّه» چه کمکی به معنا میکند؟
پاسخ تشریحی
بر کاملبودن مجموعهٔ اصلی تأکید میکند و سپس «لاعباً» یک عضو را از حکم موفقیت خارج میسازد.
سؤال ۱۰
چرا در تشخیص مستثنی نباید هر واژهٔ پس از «إلّا» را بدون خواندن کل جمله نامگذاری کرد؟
پاسخ تشریحی
نوع ساخت به مثبت یا منفیبودن و کامل یا ناقصبودن جمله وابسته است. باید ابتدا وجود مستثنیمنه و حکم جمله را بررسی کرد، سپس نقش و حرکت واژه را تعیین کرد.
برگهٔ خودتصحیح
روی مجموعهٔ اصلی خط بکش، دور إلّا دایره و زیر عضو خارجشده خط دوم بکش. بعد مثبت و کاملبودن ساخت را کنترل کن. برای حالتهای دیگر به راهنمای استثنا و مستثنی مراجعه کن.