۲۰ امتحان نهایی / نمونه سؤال فارسی / آرایه
۱۰ تمرین تناسب و تقابل

۱۰ نمونه سؤال مراعات نظیر و تضاد؛
شبکهٔ معنا را از رابطهٔ تقابل جدا کن

این آزمونک نام آرایه را بدون شاهد نمی‌پذیرد؛ باید واژه‌های مرتبط یا متقابل را استخراج و نوع رابطهٔ معنایی آن‌ها را توضیح دهی.

تناسب ↔ تقابل

روش اجرای آزمونک

واژه‌های برجسته را دور خط بکش و میان آن‌ها دو نوع خط رسم کن: خط شبکه برای تناسب و خط روبه‌رو برای تقابل. آموزش پایه در راهنمای مراعات نظیر و تضاد آمده است.

۱۰ تمرین تشریحی

سؤال 1

در «ابر و باران و رود و دریا» چه آرایه‌ای دیده می‌شود؟

پاسخ تشریحی

مراعات نظیر؛ واژه‌ها در شبکه معنایی آب و طبیعت با هم تناسب دارند.

سؤال 2

در «شب رفت و روز آمد» چه رابطه‌ای وجود دارد؟

پاسخ تشریحی

تضاد میان شب و روز؛ دو مفهوم در بافت مقابل یکدیگرند.

سؤال 3

آیا هم‌معنی‌بودن شرط مراعات نظیر است؟

پاسخ تشریحی

خیر؛ واژه‌ها می‌توانند متفاوت باشند اما به یک حوزه معنایی تعلق داشته باشند، مانند قلم، کاغذ و دفتر.

سؤال 4

در «خاموش بود اما دلش فریاد می‌زد» تضاد را پیدا کنید.

پاسخ تشریحی

خاموشی و فریاد در بافت مقابل‌اند و تقابل معنایی برجسته ایجاد می‌کنند.

سؤال 5

چرا «نرفت» و «رفت» همیشه نمونه تضاد واژگانی شمرده نمی‌شوند؟

پاسخ تشریحی

یکی نفی دیگری است؛ تضاد آرایه‌ای معمولاً میان دو واژه با معانی مقابل شکل می‌گیرد، نه صرف افزودن نشانه نفی.

سؤال 6

در «باغ از گل و بلبل و چشمه بیدار شد» شاهد مراعات نظیر چیست؟

پاسخ تشریحی

گل، بلبل، چشمه و باغ در حوزه طبیعت و فضای باغ با هم تناسب دارند.

سؤال 7

عبارت «تلخی جدایی و شیرینی دیدار» را تحلیل کنید.

پاسخ تشریحی

تلخی/شیرینی و جدایی/دیدار تقابل معنایی می‌سازند؛ همچنین ترکیب‌ها برای برجسته‌کردن دو وضعیت روبه‌رو آمده‌اند.

سؤال 8

آیا یک عبارت می‌تواند هم مراعات نظیر و هم تضاد داشته باشد؟

پاسخ تشریحی

بله؛ واژه‌هایی از یک حوزه می‌توانند در همان حال رابطه تقابل نیز بسازند. هر آرایه باید با شاهد و رابطه مستقل توضیح داده شود.

سؤال 9

برای تشخیص درست، چرا معنای واژه در بافت مهم است؟

پاسخ تشریحی

یک واژه ممکن است در بافت معنای مجازی یا متفاوت داشته باشد و رابطه تناسب یا تضاد بر همان معنای فعال بنا می‌شود.

سؤال 10

الگوی کامل پاسخ چیست؟

پاسخ تشریحی

واژه‌های شاهد را استخراج کن، معنای آن‌ها را در بافت بنویس، نوع رابطه را تناسب یا تقابل تعیین و اثر کوتاه آن را توضیح بده.

چک‌لیست خودتصحیح

  1. شاهدها را از خود عبارت آوردم.
  2. تناسب را با هم‌معنی‌بودن یکی نگرفتم.
  3. تضاد واقعی را از نفی ساده جدا کردم.
  4. معنی بافتی واژه را سنجیدم.
  5. هم‌زمانی دو آرایه را ممکن دانستم.