۲۰ امتحان نهایی / نمونه سوال نمودار گمراه کننده
نمونه سؤال · نقد نمودار

۸ نمونه سؤال تشخیص نمودار گمراه‌کننده

در هر تمرین سه جزء بنویسید: نشانهٔ قابل مشاهده، اثری که بر برداشت می‌گذارد، و اصلاح مناسب. همهٔ سناریوها ساختگی‌اند و برای تمرین نقد داده طراحی شده‌اند.

نشانه + اثر + اصلاح

روش امتیازگیری

گفتن «نمودار اشتباه است» کافی نیست. ویژگی نمودار را دقیق نام ببرید، با عدد یا ساختار آن اثر را توضیح دهید و یک بازطراحی یا دادهٔ تکمیلی پیشنهاد کنید.

همهٔ مثال‌ها تألیفی‌اند.

هیچ سناریویی گزارش رویداد واقعی نیست؛ هدف، تمرین استدلال و پاسخ تشریحی است.

سؤال ۱: محور بریده

دو ستون مقدارهای ۹۶ و ۱۰۰ دارند و محور عمودی از ۹۵ آغاز شده است. چرا تفاوت دیداری بزرگ است و نقد مناسب چیست؟

پاسخ و بارم پیشنهادی

اختلاف واقعی فقط ۴ واحد است، اما طول‌های نمایان ۱ و ۵ واحد می‌شوند و نسبت دیداری را بزرگ می‌کنند. آغاز محور باید صریح برجسته شود یا برای مقایسهٔ طول ستون‌ها محور از صفر رسم شود. نشانه ۱، اثر عددی ۱، اصلاح ۱ نمره.

سؤال ۲: فاصله‌های نامنظم

روی محور عمودی، برچسب‌های ۰، ۵، ۱۰ و ۵۰ با فاصله‌های مساوی قرار گرفته‌اند. مشکل را توضیح دهید.

پاسخ و بارم پیشنهادی

فاصلهٔ هندسی برابر افزایش‌های ۵، ۵ و ۴۰ را نمایش می‌دهد؛ پس شیب و اختلاف ظاهری معنا ندارد. مقیاس باید یکنواخت شود یا شکست و نوع مقیاس روشن باشد. تشخیص ۱، توضیح ۱، اصلاح ۱ نمره.

سؤال ۳: بازهٔ گزینشی

از یک مجموعهٔ ده‌ساله فقط دو ماه پایانی که افت داشته‌اند نمایش داده شده و عنوان «روند بلندمدت» است. دو ایراد بنویسید.

پاسخ و بارم پیشنهادی

بازهٔ دوماهه نمایندهٔ ادعای ده‌ساله نیست و عنوان دامنه را بیش از داده گسترش می‌دهد. باید کل بازه یا معیار روشن انتخاب بازه نمایش داده شود و نتیجه به همان دو ماه محدود بماند. هر ایراد ۱ و اصلاح ۱ نمره.

سؤال ۴: محور دوم

خط الف از محور چپ با دامنهٔ ۰ تا ۱۰۰ و خط ب از محور راست با دامنهٔ ۹۸۰ تا ۱۰۰۰ خوانده می‌شود. دو خط تقریباً منطبق دیده می‌شوند. آیا مقدارها برابرند؟

پاسخ و بارم پیشنهادی

خیر. هر خط مقیاس و دامنهٔ جدا دارد و انطباق تصویری برابری مقدار یا رابطه را ثابت نمی‌کند. باید هر سری از محور خودش خوانده و در صورت امکان در مقیاس مشترک یا نمودارهای جدا نمایش داده شود. پاسخ ۱، دلیل ۱، اصلاح ۱ نمره.

سؤال ۵: نماد تصویری

برای نشان‌دادن دوبرابرشدن مقدار، طول و عرض یک مربع هر دو دو برابر شده‌اند. مساحت شکل چند برابر دیده می‌شود و ایراد چیست؟

پاسخ و بارم پیشنهادی

مساحت مربع چهار برابر می‌شود، درحالی‌که داده فقط دو برابر است. باید فقط یک بُعد متناسب تغییر کند یا از ستون ساده استفاده شود. محاسبه ۱، تشخیص تحریف ۱، اصلاح ۱ نمره.

سؤال ۶: درصد بدون اندازهٔ گروه

گروه الف ۸۰ درصد و گروه ب ۶۰ درصد موفقیت دارد، اما تعداد افراد نوشته نشده است. چه نتیجه‌ای مجاز و چه نتیجه‌ای نامطمئن است؟

پاسخ و بارم پیشنهادی

درصد گزارش‌شدهٔ الف ۲۰ واحد درصد بیشتر است؛ اما تعداد موفق‌ها، پایداری مقایسه و اهمیت اختلاف بدون اندازهٔ گروه‌ها معلوم نیست. باید صورت و مخرج هر دو گروه ارائه شود. مرز نتیجه ۲ و دادهٔ لازم ۱ نمره.

سؤال ۷: جمع ناقص نمودار دایره‌ای

قطاع‌های نمودار با ۴۰، ۳۵ و ۱۵ درصد برچسب خورده‌اند و هیچ بخش دیگری دیده نمی‌شود. چه کنترلی انجام می‌دهید؟

پاسخ و بارم پیشنهادی

مجموع فقط ۹۰ درصد است؛ ۱۰ درصد گمشده، گردکردن بزرگ یا دستهٔ حذف‌شده باید توضیح داده شود. تا روشن‌شدن کل، نمودار نمایش کامل اجزای یک کل نیست. جمع ۱، تفسیر ۱، دادهٔ لازم ۱ نمره.

سؤال ۸: هم‌زمانی دو خط

دو متغیر ساختگی در پنج زمان با هم افزایش یافته‌اند. جملهٔ «الف علت افزایش ب است» را ارزیابی کنید.

پاسخ و بارم پیشنهادی

نمودار فقط همراهی در پنج مشاهده را نشان می‌دهد و علیت را ثابت نمی‌کند. متغیر سوم، جهت معکوس یا تصادف ممکن است دخیل باشد؛ طراحی و شواهد بیشتری لازم است. رد ادعای قطعی ۱، دو محدودیت ۱، نیاز شواهد ۱ نمره.

قالب پاسخ سه‌جمله‌ای

بخشآغاز پیشنهادی
نشانه«در نمودار، محور/مخرج/بازه ...»
اثر«این انتخاب باعث می‌شود ... بزرگ‌تر/کوچک‌تر دیده شود.»
اصلاح«برای نمایش دقیق‌تر باید ...»

چک‌لیست خودتصحیح

  • ویژگی قابل مشاهده را نام برده‌ام؟
  • اثر آن را بر برداشت توضیح داده‌ام؟
  • از حکم کلی و بدون شاهد پرهیز کرده‌ام؟
  • اصلاح یا دادهٔ تکمیلی مشخص پیشنهاد کرده‌ام؟
  • توصیف، همبستگی و علت را جدا نگه داشته‌ام؟