جدول تشخیص
چند جایگاه فعال است؟ | از هر جایگاه چه رفتاری انتظار میرود؟ | کدام دو انتظار بر سر زمان، منبع یا تصمیم ناسازگارند؟
آموزش پایه در راهنمای تعارض و فشار نقش قرار دارد.
بخش اول؛ تعارض میان جایگاهها
سؤال ۱
فردی هم دانشجو و هم کارمند است. جلسهٔ اجباری محل کار دقیقاً همزمان با امتحان دانشگاه برگزار میشود. مفهوم را تشخیص بده.
پاسخ تشریحی
تعارض نقش است؛ انتظار حضور در جلسه از جایگاه کارمند و انتظار حضور در امتحان از جایگاه دانشجو میآید و محدودیت مشترک زمان است.
سؤال ۲
یک مربی، همزمان والد یکی از اعضای تیم نیز هست و میان بیطرفی در انتخاب بازیکن و حمایت خانوادگی احساس ناسازگاری میکند.
پاسخ تشریحی
دو جایگاه مربی و والد انتظارهای متفاوت ایجاد کردهاند؛ بنابراین نمونهٔ تعارض نقش است.
سؤال ۳
فردی برای انجام مسئولیت خانوادگی باید شهر را ترک کند، اما در همان زمان بهعنوان عضو گروه محلی مسئول برنامهای عمومی است. پاسخ کامل بنویس.
پاسخ تشریحی
جایگاه خانوادگی و عضویت در گروه محلی دو مجموعه انتظار ساختهاند. هر دو به حضور فرد در زمان واحد نیاز دارند؛ پس تعارض نقش بر سر زمان و حضور رخ داده است.
بخش دوم؛ فشار درون یک نقش
سؤال ۴
از یک معلم انتظار میرود هم برای همهٔ دانشآموزان وقت کافی بگذارد و هم همهٔ محتوای برنامه را در زمان محدود تمام کند.
پاسخ تشریحی
هر دو انتظار به یک جایگاه، یعنی معلم، مربوطاند و در محدودیت زمان با هم دشوار میشوند؛ پس فشار نقش است.
سؤال ۵
از مسئول یک گروه انتظار میرود تصمیمها را سریع بگیرد، همهٔ اعضا را در مشورت مشارکت دهد و گزارش مفصل را همان روز تحویل دهد.
پاسخ تشریحی
چند انتظار درون جایگاه واحدِ مسئول گروه بر زمان و شیوهٔ تصمیمگیری فشار وارد میکنند؛ بنابراین فشار نقش است.
سؤال ۶
یک پرستار باید هم زمان کافی برای توضیح به هر مراجعهکننده بگذارد و هم در شیفت شلوغ به همه رسیدگی کند. چرا صرفاً «کار زیاد» پاسخ کامل نیست؟
پاسخ تشریحی
پاسخ باید دو انتظار درون همان نقش را نام ببرد: توجه کافی به هر فرد و پوشش همهٔ مراجعهکنندگان در زمان محدود. ناسازگاری این انتظارها شاهد فشار نقش است.
بخش سوم؛ سناریوی ترکیبی
سؤال ۷
فردی معلم و عضو شورای مدرسه است. جلسهٔ شورا با کلاس او همزمان شده؛ در همان کلاس نیز باید هم آزمون بگیرد و هم به دانشآموزان غایب آموزش جبرانی بدهد. چند مفهوم دیده میشود؟
پاسخ تشریحی
میان جایگاه معلم و عضو شورا، به دلیل همزمانی جلسه و کلاس، تعارض نقش وجود دارد. درون نقش معلم نیز انتظار آزمونگرفتن و آموزش جبرانی در زمان یکسان فشار نقش ایجاد میکند.
سؤال ۸
برای سناریوی بالا، راهکارها را به منشأ هر مسئله وصل کن.
پاسخ تشریحی
برای تعارض میان دو جایگاه میتوان زمان جلسه یا نمایندهٔ شورا را هماهنگ کرد. برای فشار درون نقش معلم، باید اولویت، زمانبندی یا تقسیم کار مربوط به آزمون و آموزش جبرانی روشن شود.
بخش چهارم؛ نقد و ساخت سناریو
سؤال ۹
دانشآموز میگوید «هرکس چند کار دارد، دچار تعارض نقش است». خطا چیست؟
پاسخ تشریحی
چندکاربودن کافی نیست. باید انتظارهای دو جایگاه متفاوت ناسازگار باشند. اگر کارها همه در یک جایگاهاند، ممکن است فشار نقش باشد؛ اگر سازگارند، هیچکدام لزوماً رخ نداده است.
سؤال ۱۰
دو نفر دربارهٔ روش انجام یک پروژه اختلاف نظر دارند. آیا این وضعیت خودبهخود تعارض نقش است؟
پاسخ تشریحی
خیر. اختلاف شخصی یا فکری با تعارض نقش یکسان نیست. باید نشان داده شود انتظارهای ناشی از جایگاههای اجتماعی فرد با هم ناسازگارند.
سؤال ۱۱
از جایگاه «دانشآموز» یک مثال فشار نقش بساز.
پاسخ تشریحی
نمونه: دانشآموز باید برای دو تکلیف مهم همان درس در یک عصر زمان کافی بگذارد و هر دو را با کیفیت بالا تحویل دهد. انتظارها درون یک جایگاهاند و بر زمان محدود فشار میآورند.
سؤال ۱۲
همان فرد را در یک مثال تعارض نقش قرار بده.
پاسخ تشریحی
نمونه: دانشآموز هم عضو تیم ورزشی است؛ زمان آزمون جبرانی مدرسه با مسابقهٔ رسمی تیم همزمان میشود. دو جایگاه دانشآموز و عضو تیم، انتظار حضور ناسازگار دارند.
قالب پاسخ تشریحی
- فرد و جایگاه یا جایگاههای فعال را نام ببر.
- انتظار رفتاری هر جایگاه را جدا بنویس.
- محدودیت مشترک مانند زمان، منبع یا تصمیم را مشخص کن.
- بر اساس یک یا چند جایگاه، تعارض یا فشار را نامگذاری کن.
- راهکار را دقیقاً به همان منشأ وصل کن.
برای پیوند نقش با گروهها، نمونه سؤال گروه عضویت و مرجع را تمرین کن.