۲۰ امتحان نهایی / نمونه سؤال روان‌شناسی / تفکر
۱۰ تمرین مفهوم‌سازی

۱۰ نمونه سؤال مفهوم‌سازی؛
ویژگی اصلی را با مثال و غیرمثال پیدا کن

این آزمونک مرز مفهوم‌ها را می‌سنجد: چه چیز عضو یک مقوله است، کدام ویژگی تعیین‌کننده است و بافت چگونه معنای واژه را تغییر می‌دهد.

مفهوم ↔ مصداق

روش اجرای آزمونک

برای هر مفهوم یک مثال و یک غیرمثال بساز و بپرس کدام ویژگی مرز میان آن‌ها را تعیین می‌کند. آموزش مرحله‌ای در راهنمای زبان و مفهوم‌سازی آمده است.

۱۰ تمرین تشریحی

سؤال 1

«پرستو» یک مصداق است یا مفهوم؟ دلیل بیاورید.

پاسخ تشریحی

اگر به یک پرنده یا فرد مشخص اشاره کند مصداق است؛ مفهوم، طبقه کلی‌تری مانند «پرنده» است که چند مصداق را دربر می‌گیرد.

سؤال 2

چرا مقوله‌بندی می‌تواند بار شناختی را کاهش دهد؟

پاسخ تشریحی

به جای پردازش جداگانه هر مورد، چند مورد بر اساس ویژگی مشترک در یک طبقه سازمان می‌یابند و اطلاعات فشرده‌تر می‌شود.

سؤال 3

در تعریف مثلث، رنگ قرمز ویژگی اصلی است یا تصادفی؟

پاسخ تشریحی

تصادفی است؛ شکل می‌تواند هر رنگی داشته باشد. تعداد ضلع‌ها و بسته‌بودن شکل برای تشخیص مفهوم اصلی‌ترند.

سؤال 4

چرا نمونه شاخص یک مفهوم، تعریف کامل آن نیست؟

پاسخ تشریحی

نمونه شاخص فقط موردی آشنا و نماینده است و ممکن است همه ویژگی‌های لازم یا همه تنوع اعضای مفهوم را نشان ندهد.

سؤال 5

واژه «شیر» در دو جمله معنای متفاوت دارد. این مثال چه نقشی برای بافت نشان می‌دهد؟

پاسخ تشریحی

بافت جمله تعیین می‌کند نماد زبانی به کدام مفهوم یا مصداق اشاره دارد؛ شکل واژه به تنهایی کافی نیست.

سؤال 6

اگر کودکی همه جانوران چهارپا را «سگ» بنامد، چه خطایی در مقوله‌بندی رخ داده است؟

پاسخ تشریحی

مرز مفهوم را بیش از حد گسترش داده و یک ویژگی مشترک را برای عضویت کافی دانسته است.

سؤال 7

برای آموزش مفهوم «میوه»، چرا مثال و غیرمثال را کنار هم می‌آوریم؟

پاسخ تشریحی

مقایسه کمک می‌کند ویژگی‌های تعیین‌کننده از شباهت‌های سطحی جدا و مرز مقوله روشن شود.

سؤال 8

آیا دانستن نام یک مفهوم، فهم عمیق آن را ثابت می‌کند؟

پاسخ تشریحی

خیر؛ فرد ممکن است برچسب را به کار ببرد اما نتواند ویژگی اصلی، مصداق تازه یا غیرمثال را تشخیص دهد.

سؤال 9

رابطه زبان و تفکر را چرا یک‌طرفه نمی‌نویسیم؟

پاسخ تشریحی

زبان ابزار سازمان‌دهی و بیان فکر است و فرایندهای فکری نیز در ساخت و کاربرد معناهای زبانی نقش دارند؛ اثر متقابل است.

سؤال 10

الگوی کامل پاسخ به سؤال مفهوم‌سازی چیست؟

پاسخ تشریحی

مفهوم، ویژگی‌های اصلی، ویژگی‌های تصادفی، یک مثال، یک غیرمثال و نقش بافت یا برچسب زبانی را مشخص کن.

چک‌لیست خودتصحیح

  1. مفهوم و مصداق را جدا کردم.
  2. ویژگی اصلی را از تصادفی تشخیص دادم.
  3. نمونه شاخص را تعریف کامل ندانستم.
  4. از مثال و غیرمثال استفاده کردم.
  5. نقش بافت و رابطه دوطرفه زبان و تفکر را دیدم.