۲۰ امتحان نهایی / نمونه سؤال زمین‌شناسی / سنگ
مبدأ، فرایند، مقصد

نمونه سؤال چرخه سنگ؛
هر پیکان یک فرایند است، نه یک نام سنگ

برای خواندن چرخه، از مبدأ حرکت کن، فرایند هر پیکان را بنویس و در مقصد نوع ماده یا سنگ را مشخص کن. مسیرهای چندمرحله‌ای را به چند تبدیل کوتاه بشکن.

نقشهٔ پایه

چند مسیر اصلی

ماگما ← سردشدن و تبلور ← سنگ آذرین | سنگ ← هوازدگی تا رسوب ← سنگ‌شدن ← سنگ رسوبی | سنگ ← گرما و فشار بدون ذوب ← سنگ دگرگونی | سنگ ← ذوب ← ماگما

آموزش کامل در راهنمای چرخهٔ سنگ آمده است.

بخش اول؛ مسیرهای مستقیم

سؤال ۱

ماگما با چه فرایندی به سنگ آذرین تبدیل می‌شود؟

پاسخ تشریحی

با سردشدن و تبلور. کاهش دما امکان تشکیل بلورها و جامدشدن مادهٔ مذاب را فراهم می‌کند.

سؤال ۲

برای تبدیل رسوبات سست به سنگ رسوبی چه مرحله‌ای لازم است؟

پاسخ تشریحی

رسوبات پس از نهشته‌شدن با فرایندهایی مانند فشردگی و سیمانی‌شدن، سنگ‌شده و سنگ رسوبی می‌سازند.

سؤال ۳

سنگی در عمق تحت گرما و فشار قرار می‌گیرد اما ذوب نمی‌شود. محصول کلی چیست؟

پاسخ تشریحی

سنگ دگرگونی. عبارت «بدون ذوب» مرز دگرگونی را از تشکیل ماگما روشن می‌کند.

سؤال ۴

هر نوع سنگ با چه فرایندی می‌تواند وارد مرحلهٔ ماگما شود؟

پاسخ تشریحی

با ذوب. تا زمانی که سنگ فقط تحت گرما و فشار تغییر کند و ذوب نشود، ماگما تشکیل نشده است.

بخش دوم؛ مسیرهای چندمرحله‌ای

سؤال ۵

مسیر تبدیل یک سنگ آذرین بیرون‌زده در سطح به سنگ رسوبی را مرتب بنویس.

پاسخ تشریحی

هوازدگی سنگ ← جداشدن مواد ← فرسایش و حمل ← رسوب‌گذاری ← فشردگی و سیمانی‌شدن ← سنگ رسوبی.

سؤال ۶

سنگ رسوبی چگونه می‌تواند به سنگ آذرین تبدیل شود؟

پاسخ تشریحی

سنگ رسوبی ابتدا ذوب و ماگما می‌شود؛ سپس ماگما سرد و متبلور می‌شود و سنگ آذرین می‌سازد. تبدیل مستقیم و تک‌مرحله‌ای نیست.

سؤال ۷

برای تبدیل سنگ دگرگونی به رسوب چه شرایطی در مسیر لازم است؟

پاسخ تشریحی

سنگ باید در معرض فرایندهای سطحی قرار گیرد؛ سپس هوازدگی آن را خرد یا دگرسان و فرسایش و حمل، مواد را جابه‌جا می‌کند تا رسوب تشکیل شود.

سؤال ۸

آیا سنگ آذرین فقط می‌تواند به رسوبی تبدیل شود؟

پاسخ تشریحی

خیر. بسته به مسیر، می‌تواند با گرما و فشار دگرگون شود، با ذوب ماگما بسازد یا در سطح با هوازدگی و رسوب‌گذاری وارد مسیر رسوبی شود.

بخش سوم؛ بافت و سرعت سردشدن

سؤال ۹

دو ماگما با ترکیب یکسان، یکی در عمق آهسته و دیگری در سطح سریع سرد می‌شوند. تفاوت کلی اندازهٔ بلورها چیست؟

پاسخ تشریحی

سردشدن آهسته فرصت رشد بیشتر بلورها و بافت درشت‌تر می‌دهد؛ سردشدن سریع معمولاً بلورهای ریزتر ایجاد می‌کند.

سؤال ۱۰

چرا فقط نام «سنگ آذرین» برای نتیجه‌گیری دربارهٔ محل تشکیل کافی نیست؟

پاسخ تشریحی

سنگ آذرین می‌تواند در عمق یا سطح تشکیل شود. برای استنتاج محل و سرعت سردشدن باید شواهد بافتی مانند اندازهٔ بلورها نیز بررسی شود.

بخش چهارم؛ نقد پاسخ

سؤال ۱۱

دانش‌آموز می‌نویسد «هوازدگی همان رسوب‌گذاری است». خطا را اصلاح کن.

پاسخ تشریحی

هوازدگی سنگ را در محل خرد یا دگرسان می‌کند؛ فرسایش و حمل مواد را جابه‌جا می‌کنند؛ رسوب‌گذاری زمانی است که مواد در مقصد ته‌نشین می‌شوند.

سؤال ۱۲

در شکل، پیکانی از سنگ رسوبی به دگرگونی با برچسب «ذوب» آمده است. چرا برچسب نادرست است؟

پاسخ تشریحی

ذوب، سنگ را به ماگما تبدیل می‌کند. مسیر رسوبی به دگرگونی باید گرما و فشارِ مؤثر بدون ذوب کامل را نشان دهد.

خودتصحیح

  • مبدأ و مقصد هر پیکان را با هم خواندم.
  • هوازدگی، حمل و رسوب‌گذاری را جدا نوشتم.
  • سنگ‌شدن را پس از تشکیل رسوب قرار دادم.
  • دگرگونی را از ذوب جدا کردم.
  • بافت آذرین را به سرعت و محل سردشدن پیوند دادم.

برای جزئیات آذرین، راهنمای ماگما و بافت سنگ آذرین را مرور کن.