روش اجرای آزمونک
ادعا را به علت و معلول بشکن، سپس توالی، شرط لازم، شرط کافی و توضیحهای جایگزین را جدا بررسی کن. راهنما در علیت، علت و معلول آمده است.
۱۰ تمرین تحلیل ادعای علّی
سؤال 1
هر بار پس از روشنشدن چراغ خیابان هوا تاریک میشود. آیا چراغ علت تاریکی است؟
پاسخ تشریحی
خیر؛ توالی زمانی بهتنهایی علیت را ثابت نمیکند. هر دو رویداد میتوانند به زمان غروب وابسته باشند.
سؤال 2
برای روشنشدن یک لامپ سالم، وجود برق چه نقشی میتواند داشته باشد؟
پاسخ تشریحی
وجود برق یکی از شرایط لازم است، اما بدون مدار بسته و اجزای سالم بهتنهایی کافی نیست؛ پس نباید آن را علت تامه دانست.
سؤال 3
علت تامه را چگونه از جزء علت جدا میکنیم؟
پاسخ تشریحی
علت تامه مجموعهٔ شرایطی است که با تحقق آنها معلول ضرورت مییابد؛ جزء علت فقط یکی از آن شرایط است.
سؤال 4
اگر باران نباریده ولی زمین خیس است، آیا نتیجه میشود هیچ علتی برای خیسی وجود ندارد؟
پاسخ تشریحی
خیر؛ فقط یک علت پیشنهادی منتفی شده است. آبپاش، شستوشو یا علت دیگری ممکن است وجود داشته باشد.
سؤال 5
وجود اکسیژن برای سوختن شرط لازم است؛ آیا شرط کافی هم هست؟
پاسخ تشریحی
خیر؛ وجود مادهٔ سوختنی و شرایط دیگر نیز لازم است. اکسیژن بهتنهایی سوختن را تضمین نمیکند.
سؤال 6
دو متغیر همزمان افزایش یافتهاند. برای ادعای علیت چه چیزی کم است؟
پاسخ تشریحی
باید جهت اثر، سازوکار، متغیرهای سوم و امکان توضیح جایگزین بررسی شود؛ همبستگی شاهد قطعی علیت نیست.
سؤال 7
در توضیح افتادن کتاب، هلدادن نزدیکتر است یا ساخت قفسه در سال قبل؟
پاسخ تشریحی
هلدادن علت قریبتری برای رویداد افتادن است؛ ساخت قفسه میتواند زمینهای دور باشد، نه توضیح مستقیم کافی.
سؤال 8
استدلال «این دارو مؤثر است چون درمان میکند و درمان میکند چون مؤثر است» چه نقصی دارد؟
پاسخ تشریحی
نتیجه و دلیل یکدیگر را تکرار میکنند و شاهد مستقل ندارند؛ استدلال دوری است.
سؤال 9
برای رد ادعای «هرگاه A باشد، B حتماً رخ میدهد» چه مثالی کافی است؟
پاسخ تشریحی
یک مورد که A تحقق یافته ولی B رخ نداده باشد، کافی است تا کافیبودن A برای B رد شود.
سؤال 10
چرا نبود معلول میتواند دربارهٔ علت تامه اطلاعات بدهد؟
پاسخ تشریحی
اگر علت تامه واقعاً تحقق یافته باشد معلول باید پدید آید؛ نبود معلول نشان میدهد دستکم یکی از اجزای علت تامه فراهم نبوده یا ادعای علّی نیازمند اصلاح است.
چکلیست خودتصحیح
- علت و معلول ادعاشده را جدا کردم.
- توالی یا همبستگی را بهتنهایی علیت ندانستم.
- جزء علت را با علت تامه یکی نگرفتم.
- شرط لازم و کافی را مستقل آزمودم.
- توضیح جایگزین و مثال نقض را بررسی کردم.