روش اجرای آزمونک
دامنهٔ موارد بررسیشده و دامنهٔ نتیجه را مقایسه کن. در تمثیل، اصل، فرع، وجه شباهت و حکم منتقلشده را جدا بنویس. راهنما در استقرا و تمثیل آمده است.
۱۰ تمرین نوع و قوت استدلال
سؤال 1
همهٔ 20 پروندهٔ یک پوشه بررسی و سالم اعلام شدهاند؛ نتیجه «همهٔ پروندههای این پوشه سالماند» چه نوع استدلالی است؟
پاسخ تشریحی
چون تمام اعضای جامعهٔ محدود بررسی شدهاند، استقرای کامل است.
سؤال 2
از بررسی 50 دانشآموز نتیجه میگیریم همهٔ دانشآموزان شهر همین نظر را دارند. چه نوع استقراست؟
پاسخ تشریحی
فقط بخشی از جامعه بررسی شده، پس استقرای ناقص و نتیجه احتمالی است.
سؤال 3
چرا بزرگی نمونه بهتنهایی کافی نیست؟
پاسخ تشریحی
نمونه باید علاوه بر اندازه، از نظر ویژگی مرتبط نمایندهٔ جامعه باشد؛ نمونهٔ بزرگِ سوگیر نیز نتیجه را منحرف میکند.
سؤال 4
در تمثیل «دو دارو ترکیب مشابه دارند؛ پس اثرشان مشابه است»، ارکان را مشخص کن.
پاسخ تشریحی
داروی شناختهشده اصل، داروی دوم فرع، ترکیب مشابه وجه شباهت و اثر مشابه حکم منتقلشده است.
سؤال 5
چه چیزی تمثیل را قویتر میکند؟
پاسخ تشریحی
شباهتهای متعدد و مرتبط با حکم، نبود تفاوت مرتبط و شواهد مستقل، احتمال نتیجه را بیشتر میکند.
سؤال 6
شباهت رنگ دو وسیله برای نتیجهگیری دربارهٔ دوام آنها چرا ضعیف است؟
پاسخ تشریحی
رنگ معمولاً با سازوکار دوام ارتباط لازم ندارد؛ شباهت تزئینی و نامرتبط است.
سؤال 7
یافتن یک مورد نقض با نتیجهٔ کلی استقرایی چه اثری دارد؟
پاسخ تشریحی
ادعای همگانی را رد میکند؛ یک مورد نقض برای نادرستی گزارهٔ «همه» کافی است.
سؤال 8
تفاوت استقرا با قیاس در جهت حرکت چیست؟
پاسخ تشریحی
استقرا از موارد جزئی به حکمی کلیتر میرود؛ قیاس از مقدمات کلی یا ساختار دادهشده، نتیجهٔ موردی یا لازم را استخراج میکند.
سؤال 9
دانشآموز از سه تجربهٔ موفق میگوید «این روش قطعاً همیشه موفق است». خطا چیست؟
پاسخ تشریحی
دامنهٔ نتیجه از شواهد فراتر رفته و نتیجهٔ احتمالی به ادعای قطعی تبدیل شده است؛ باید محدود و احتمالی بیان شود.
سؤال 10
برای ارزیابی تمثیل، پس از یافتن شباهت چه پرسشی مهمتر است؟
پاسخ تشریحی
باید بپرسیم آیا تفاوتی مرتبط با حکم وجود دارد و آیا شباهت واقعاً با انتقال آن حکم ارتباط دارد.
چکلیست خودتصحیح
- مقدمهها و نتیجه را جدا کردم.
- کامل یا ناقصبودن پوشش موارد را سنجیدم.
- نمایندگی نمونه را فقط با تعداد یکی نگرفتم.
- در تمثیل، شباهت مرتبط و تفاوت مرتبط را بررسی کردم.
- نتیجهٔ احتمالی را قطعی بازنویسی نکردم.