روش پاسخگویی
برای هر جمله این چهار خانه را پر کن: «فعل»، «نهاد»، «آیا رابطهٔ اسنادی وجود دارد؟» و «مسند یا گروه مسندی». اگر فعل معنی مستقل دارد، دلیل غیر اسنادیبودن را نیز کوتاه بنویس. چارچوب کامل در راهنمای فعل اسنادی و مسند آمده است.
بخش اول؛ تشخیص پایه
سؤال ۱
در جملهٔ «آسمان ابری است» نهاد، مسند و فعل اسنادی را مشخص کن.
پاسخ تشریحی
نهاد: آسمان؛ مسند: ابری؛ فعل اسنادی: است. ویژگی ابریبودن به آسمان نسبت داده شده است.
سؤال ۲
جملهٔ «دوستم پزشک شد» را تحلیل کن.
پاسخ تشریحی
نهاد: دوستم؛ مسند: پزشک؛ فعل اسنادی: شد. «پزشک» هویت تازهای را برای نهاد بیان میکند.
سؤال ۳
در «آن کودک بیمار بود» نقش «بیمار» چیست و چرا؟
پاسخ تشریحی
مسند است، زیرا حالت بیماری را به نهاد «آن کودک» نسبت میدهد و «بود» پیوند اسنادی را کامل میکند.
بخش دوم؛ مرز گروه مسندی
سؤال ۴
در «این راه بسیار دشوار است» مسند را با مرز کامل بنویس.
پاسخ تشریحی
گروه مسندی بسیار دشوار است؛ «دشوار» هستهٔ معنایی و «بسیار» وابستهٔ درجه است. اگر صورت سؤال کل گروه را بخواهد، نباید فقط «دشوار» را نوشت.
سؤال ۵
جملهٔ «دوستان ما امیدوار و پرتلاشاند» چند مسند دارد؟
پاسخ تشریحی
دو مسند همپایه، امیدوار و پرتلاش، به نهاد «دوستان ما» نسبت داده شدهاند. «اند» صورت پیوستهٔ فعل اسنادی است.
سؤال ۶
در «هدف گروه، کمک به همکلاسیهاست» گروه مسندی را پیدا کن.
پاسخ تشریحی
کمک به همکلاسیها گروه مسندی است و هویت «هدف گروه» را بیان میکند. «است» در «همکلاسیهاست» به واژهٔ پیش از خود پیوسته است.
بخش سوم؛ نهاد پنهان و بندهای متعدد
سؤال ۷
در جملهٔ «از نتیجه خرسندم» نهاد و مسند چیست؟
پاسخ تشریحی
نهاد پنهان من است که از شناسهٔ «ـم» فهمیده میشود؛ مسند خرسند است و «از نتیجه» وابستهای است که معنای خرسندی را کاملتر میکند.
سؤال ۸
در «هوا سرد شد و بچهها به خانه رفتند» کدام فعل اسنادی است؟
پاسخ تشریحی
شد در بند اول اسنادی است: «سرد» به «هوا» نسبت داده میشود. رفتند در بند دوم معنی حرکت دارد و فعل اسنادی نیست.
سؤال ۹
«وقتی خورشید طلوع کرد، دشت روشن شد.» نهاد و مسند بند اسنادی را بنویس.
پاسخ تشریحی
در بند دوم، نهاد دشت، مسند روشن و فعل اسنادی شد است. «طلوع کرد» در بند نخست فعل اسنادی نیست.
بخش چهارم؛ دامهای تشخیص
سؤال ۱۰
در «علی نامه را نوشت» آیا «نامه را» مسند است؟
پاسخ تشریحی
خیر؛ نامه را مفعول است و کنش نوشتن بر آن انجام شده است. جمله ویژگی یا هویتی را به علی نسبت نمیدهد.
سؤال ۱۱
دو کاربرد «شد» را مقایسه کن: «آب گرم شد» و «او وارد اتاق شد».
پاسخ تشریحی
در جملهٔ نخست «گرم» حالتی است که به «آب» نسبت داده میشود؛ پس «شد» اسنادی و «گرم» مسند است. در جملهٔ دوم «وارد شد» یک واحد فعلی با معنای ورود است و نباید «وارد» را جداگانه مسند گرفت.
سؤال ۱۲
پاسخ دانشآموز به «صبح زود، هوا سرد بود» چنین است: «صبح زود مسند است». خطا را اصلاح کن.
پاسخ تشریحی
مسند سرد است، زیرا حالت هوا را بیان میکند. «صبح زود» زمان را نشان میدهد و نقش قیدی دارد؛ حذف آن رابطهٔ «هوا سرد بود» را از بین نمیبرد.
خودتصحیح پنجمرحلهای
- فعل صرفشدهٔ هر بند را جدا کردم.
- نهاد آشکار یا پنهان را یافتم.
- رابطهٔ ویژگی یا هویت را با معنی جمله سنجیدم.
- مرز کامل گروه مسندی را نوشتم.
- مسند را با مفعول، قید یا جزء فعل مرکب جابهجا نکردم.
برای تمرین همهٔ نقشها، به نمونه سؤال نقش دستوری برو.