جدول پایهٔ ABO
A ← IᴬIᴬ یا Iᴬi | B ← IᴮIᴮ یا Iᴮi | AB ← IᴬIᴮ | O ← ii
آموزش کامل در راهنمای گروه خونی ABO و Rh آمده است.
بخش اول؛ ژننمود و رخنمود
سؤال ۱
چرا از رخنمود A نمیتوان همیشه یک ژننمود یکتا نوشت؟
پاسخ تشریحی
چون فرد A میتواند IᴬIᴬ یا Iᴬi باشد. حضور الل i در حالت دگرهخالص در رخنمود پنهان میماند.
سؤال ۲
ژننمود و رخنمود فردی با دو الل Iᴬ و Iᴮ چیست؟
پاسخ تشریحی
ژننمود IᴬIᴮ و رخنمود AB است. هر دو الل در رخنمود اثر خود را نشان میدهند؛ این مثال همتوانی است.
سؤال ۳
برای رخنمود O چه ژننمودی لازم است؟
پاسخ تشریحی
فرد باید دو الل i داشته باشد: ii. با حضور Iᴬ یا Iᴮ، رخنمود O دیده نمیشود.
بخش دوم؛ مربع آمیزش
سؤال ۴
آمیزش Iᴬi × Iᴮi چه رخنمودهایی میتواند ایجاد کند؟
پاسخ تشریحی
گامتها Iᴬ/i و Iᴮ/i هستند. ترکیبها IᴬIᴮ، Iᴬi، Iᴮi و ii است؛ پس رخنمودهای AB، A، B و O هرکدام با احتمال یکچهارم در مدل سادهٔ سؤال به دست میآیند.
سؤال ۵
آمیزش IᴬIᴮ × ii را تحلیل کن.
پاسخ تشریحی
والد AB گامت Iᴬ یا Iᴮ و والد O فقط گامت i میسازد. فرزندان Iᴬi یا Iᴮi و رخنمودها A یا B هستند؛ هرکدام یکدوم.
سؤال ۶
دو والد با رخنمود O چه فرزندانی از نظر ABO دارند؟
پاسخ تشریحی
هر دو ژننمود ii و فقط گامت i دارند؛ بنابراین همهٔ ترکیبها ii و رخنمود O هستند.
سؤال ۷
فردی با رخنمود A و فردی O فرزندی O دارند. ژننمود والد A چیست؟
پاسخ تشریحی
فرزند O باید از هر والد یک i بگیرد. والد O همیشه i میدهد و والد A نیز باید i داشته باشد؛ پس ژننمود او Iᴬi است.
سؤال ۸
آیا والد AB میتواند در مدل معمول ABO فرزند O داشته باشد؟ دلیل بنویس.
پاسخ تشریحی
خیر. فرزند O به دو الل i نیاز دارد، اما والد AB ژننمود IᴬIᴮ دارد و هیچ الل i برای انتقال ندارد.
بخش سوم؛ پادگن، پادتن و Rh
سؤال ۹
در گلبول قرمز فرد A کدام پادگن و در پلاسما کدام پادتن مرتبط با ABO انتظار میرود؟
پاسخ تشریحی
روی گلبول قرمز پادگن A و در پلاسما پادتن ضد B در چارچوب آموزشی ABO مطرح است.
سؤال ۱۰
فرد AB از نظر پادگنهای ABO و پادتنهای ضد A/ضد B چگونه توصیف میشود؟
پاسخ تشریحی
روی گلبولهای قرمز هر دو پادگن A و B را دارد و در چارچوب جدول ABO، پادتن ضد A و ضد B ندارد.
سؤال ۱۱
چرا برای پاسخ به «گروه خونی A مثبت» باید ABO و Rh را جدا تحلیل کرد؟
پاسخ تشریحی
A اطلاعات سامانهٔ ABO و مثبت اطلاعات سامانهٔ Rh را میدهد. ژنها و پادگنهای دو سامانه مستقل از هم در دو مرحله بررسی و سپس در نام نهایی ترکیب میشوند.
سؤال ۱۲
دانشآموز از «Rh مثبت» نتیجه میگیرد فرد حتماً گروه B دارد. خطا را اصلاح کن.
پاسخ تشریحی
Rh مثبت دربارهٔ سامانهٔ Rh است و نوع A، B، AB یا O را تعیین نمیکند. فرد Rh مثبت میتواند هرکدام از رخنمودهای ABO را داشته باشد.
کارت خودتصحیح
- رخنمود را به همهٔ ژننمودهای ممکن تبدیل کردم.
- گامت هر والد را پیش از مربع آمیزش نوشتم.
- همتوانی Iᴬ و Iᴮ را با غالببودن بر i جابهجا نکردم.
- پادگن گلبول و پادتن پلاسما را در دو ستون نگه داشتم.
- ABO و Rh را مستقل تحلیل کردم.
این مسائل آموزشی جایگزین تصمیمگیری پزشکی یا تعیین سازگاری واقعی فرآوردههای خونی نیستند. برای تمرین ژنتیک، نمونه سؤال آمیزش ژنتیک را نیز حل کن.