دادهٔ دو جمعیت فرضی
جمعیت آ: ۰ تا ۱۴ سال = ۳۴٪ | ۱۵ تا ۶۴ سال = ۶۱٪ | ۶۵ سال و بیشتر = ۵٪
جمعیت ب: ۰ تا ۱۴ سال = ۱۶٪ | ۱۵ تا ۶۴ سال = ۶۴٪ | ۶۵ سال و بیشتر = ۲۰٪
چارچوب آموزشی این تمرین در راهنمای تحلیل هرم سنی توضیح داده شده است.
سؤال ۱ ـ پایهٔ هرم
کدام جمعیت پایهٔ پهنتری دارد و شاهد عددی چیست؟
پاسخ تشریحی
جمعیت آ؛ زیرا سهم ۰ تا ۱۴ سال در آن ۳۴ درصد و در ب ۱۶ درصد است. پاسخ باید عدد مقایسه را نیز ذکر کند.
سؤال ۲ ـ رأس هرم
رأس کدام ساختار پهنتر انتظار میرود؟
پاسخ تشریحی
جمعیت ب، چون سهم افراد ۶۵ سال و بیشتر ۲۰ درصد است، در حالی که این سهم در آ فقط ۵ درصد است.
سؤال ۳ ـ توصیف ساختار
هر جمعیت را بدون پیشبینی آینده در یک جمله توصیف کن.
پاسخ تشریحی
آ سهم کودکان و نوجوانان بیشتری و سهم سالمندان کمتری دارد. ب سهم جوانان کمتری و سهم سالمندان بیشتری دارد. این جملهها توصیف دادهاند و هنوز ادعای قطعی دربارهٔ آینده نمیکنند.
سؤال ۴ ـ نسبت وابستگی آ
اگر در این تمرین گروههای ۰ تا ۱۴ و ۶۵ سال به بالا وابسته در نظر گرفته شوند، نسبت وابستگی آ به ازای هر صد نفر ۱۵ تا ۶۴ سال چقدر است؟
پاسخ تشریحی
جمع گروههای وابسته ۳۴+۵=۳۹ است. ۳۹÷۶۱×۱۰۰≈۶۳٫۹ نفر وابسته به ازای هر صد نفر گروه میانی.
سؤال ۵ ـ نسبت وابستگی ب
همین نسبت را برای ب حساب کن.
پاسخ تشریحی
گروههای وابسته ۱۶+۲۰=۳۶ درصد و گروه میانی ۶۴ درصد است. ۳۶÷۶۴×۱۰۰=۵۶٫۲۵.
سؤال ۶ ـ نقد برداشت شتابزده
دانشآموز میگوید «چون ب سالمندان بیشتری دارد، حتماً نسبت وابستگی کل آن هم بیشتر است». با دادهها نقد کن.
پاسخ تشریحی
ادعا از دادهها پشتیبانی نمیشود. ب سالمندان بیشتری دارد، اما سهم جوان آن بسیار کمتر است؛ نسبت وابستگی محاسبهشدهٔ ب ۵۶٫۲۵ و آ حدود ۶۳٫۹ است. باید مجموع دو گروه وابسته سنجیده شود.
خواندن اجزای نمودار
سؤال ۷
اگر سمت راست هرم با برچسب زنان و سمت چپ با برچسب مردان مشخص شده باشد، برای مقایسهٔ گروه ۳۰ تا ۳۴ سال چه چیزهایی باید ثابت بماند؟
پاسخ تشریحی
همان ردیف سنی، مقیاس یکسان دو محور و نوع واحد ـ درصد یا تعداد ـ باید کنترل شود. از سمت نمودار بدون خواندن برچسب نمیتوان جنس را حدس زد.
سؤال ۸
یک برآمدگی در گروه ۲۰ تا ۲۴ سال چه اطلاعات قطعی میدهد و چه چیزی را بهتنهایی ثابت نمیکند؟
پاسخ تشریحی
بهطور مستقیم میگوید سهم یا تعداد این گروه نسبت به ردیفهای مجاور بیشتر است. علت این برآمدگی را بهتنهایی ثابت نمیکند؛ برای نسبتدادن آن به زادولد یا مهاجرت، دادهٔ تکمیلی لازم است.
سؤال ۹
اگر پنج سال بعد همان گروه بزرگ بدون رویدادهای دیگر در ساختار دیده شود، برآمدگی تقریباً به کدام ردیف منتقل میشود؟
پاسخ تشریحی
تقریباً به گروه ۲۵ تا ۲۹ سال. این پاسخ حرکت یک همنسل را در امتداد محور سن نشان میدهد و با فرض سادهٔ صورت سؤال نوشته میشود.
سؤال ۱۰
چرا جملهٔ «این جمعیت در ده سال آینده قطعاً کاهش مییابد» فقط از روی یک هرم، پاسخ کاملی نیست؟
پاسخ تشریحی
هرم ساختار سنی زمان مشاهده را نشان میدهد. پیشبینی قطعی به اطلاعات و فرضهایی دربارهٔ زادولد، مرگومیر و مهاجرت نیاز دارد؛ بنابراین باید پیشبینی را مشروط و محدود به شواهد نوشت.
قالب پاسخ دادهمحور
۱) پایه/میانه/رأس چگونه است؟ ۲) شاهد عددی یا دیداری چیست؟ ۳) این الگو چه معنایی دارد؟ ۴) نتیجه با چه محدودیتی بیان میشود؟
- عنوان، سال، واحد و برچسب دو سوی نمودار را پیش از تحلیل بخوان.
- برای مقایسه از یک گروه سنی و مقیاس یکسان استفاده کن.
- توصیف مشاهده را از علت احتمالی و پیشبینی جدا بنویس.
- نسبت وابستگی را با مخرج گروه میانی محاسبه کن.
برای ارتباط با شاخصهای دیگر، نمونه سؤال تراکم و توزیع جمعیت را تمرین کن.