روش تشخیص
یک فعل صرفشده معمولاً یک جمله میسازد. جملهٔ ساده یک فعل دارد؛ جملهٔ مرکب از بیش از یک جمله تشکیل میشود. در ساخت پایه و پیرو، جملهٔ پیرو به کمک پیوند وابستهساز به پایه وابسته است و بخشی از معنای آن را کامل میکند.
فعلها ← تعداد جملهها ← پیوند ← مرز پایه و پیرو ← نقش معنایی پیرو
سؤال ۱
«باران آرام بارید.» ساده است یا مرکب؟
پاسخ تشریحی
یک فعل صرفشده، «بارید»، دارد؛ پس جمله ساده است.
سؤال ۲
«باران بارید و خیابان خیس شد.» تعداد جملهها و نوع ساخت را بنویسید.
پاسخ تشریحی
دو فعل «بارید» و «خیس شد» و دو جملهٔ همپایه دارد که با «و» پیوند خوردهاند؛ بنابراین ساخت مرکب است.
سؤال ۳
در «وقتی زنگ خورد، دانشآموزان وارد کلاس شدند»، پایه و پیرو را مشخص کنید.
پاسخ تشریحی
«دانشآموزان وارد کلاس شدند» پایه و «وقتی زنگ خورد» پیرو زمانی است. «وقتی» پیوند وابستهساز و نشانهٔ رابطهٔ زمانی است.
سؤال ۴
«میدانم که پاسخ را پیدا میکنی.» چند فعل دارد و جملهٔ پیرو کدام است؟
پاسخ تشریحی
دو فعل «میدانم» و «پیدا میکنی» دارد. «میدانم» پایه است و «که پاسخ را پیدا میکنی» پیرو، محتوای دانستن را کامل میکند.
سؤال ۵
«برای دیدن نمایشگاه زود رسیدیم.» آیا «دیدن» یک جملهٔ جدا میسازد؟
پاسخ تشریحی
در این ساخت، «دیدن» مصدر است و فعل صرفشده نیست. تنها فعل «رسیدیم» است؛ پس جمله ساده محسوب میشود.
سؤال ۶
«اگر برنامه را مرور کنی، اشتباه کمتری خواهی داشت.» رابطهٔ دو بخش چیست؟
پاسخ تشریحی
«اگر برنامه را مرور کنی» پیرو شرطی و «اشتباه کمتری خواهی داشت» پایه است. پیوند «اگر» شرط تحقق معنای پایه را میسازد.
سؤال ۷
«او کتابی خرید که تصویرهای روشنی داشت.» پیرو به چه چیزی وابسته است؟
پاسخ تشریحی
«او کتابی خرید» پایه است و «که تصویرهای روشنی داشت» دربارهٔ «کتابی» توضیح میدهد؛ پیرو وصفی است.
سؤال ۸
«خورشید غروب کرد، اما هوا هنوز روشن بود.» پایه و پیرو دارد یا همپایه؟
پاسخ تشریحی
دو جملهٔ مستقل با پیوند همپایهساز «اما» کنار هم آمدهاند. هیچکدام پیرو دیگری نیست، هرچند کل ساخت مرکب است.
سؤال ۹
«چون مسیر بسته بود، از راه دیگری رفتیم و زود رسیدیم.» چند جمله دارد؟
پاسخ تشریحی
سه فعل «بسته بود»، «رفتیم» و «رسیدیم» دارد. بخش «چون مسیر بسته بود» پیرو علّی است و دو بخش بعدی با «و» همپایه شدهاند.
سؤال ۱۰
«نامهٔ نوشتهشده روی میز بود.» آیا «نوشتهشده» را فعل مستقل میشماریم؟
پاسخ تشریحی
خیر. «نوشتهشده» در اینجا صفت برای نامه است؛ فعل صرفشدهٔ جمله «بود» است. بنابراین جمله ساده است.
سؤال ۱۱
«هرکس تمرین کند، پیشرفت میکند.» دو بخش را مشخص کنید.
پاسخ تشریحی
«هرکس تمرین کند» پیرو است و «پیشرفت میکند» پایه. دو فعل صرفشده وجود دارد و جمله مرکب است.
سؤال ۱۲
جملهٔ «آرزو دارم موفق شوی» را بدون اتکا به وجود آشکار «که» تحلیل کنید.
پاسخ تشریحی
دو فعل «دارم» و «موفق شوی» وجود دارد. بخش «موفق شوی» محتوای آرزو را کامل میکند و پیرو است؛ حذف پیوند «که» مانع تشخیص رابطه نمیشود.
برگهٔ خودتصحیح
مصدر و صفت مفعولی را فعل صرفشده نشمار. هر «و» نیز الزاماً دو جمله نمیسازد؛ باید در دو سوی آن فعل و ساخت جمله وجود داشته باشد. برای توضیح بیشتر راهنمای جملهٔ ساده و مرکب و راهنمای پایه و پیرو را مرور کن.