تعریف را به یک آزمون عملی تبدیل کن
جملهٔ ساده یک گزاره دارد؛ جملهٔ مرکب از بیش از یک بند تشکیل میشود. برای تشخیص، زیر هر فعل خط بکش و ببین هر فعل چه مجموعهای از اجزای وابسته به خود دارد. سپس تعداد گزارهها را گزارش کن.
فعلهای صرفشده را جدا علامت بزن
در «دانشآموز متن را خواند و نکتهها را نوشت» دو فعل صرفشده و دو گزاره داریم. مشترکبودن نهاد باعث یکیشدن گزارهها نمیشود. برای هر فعل، پرسش «چه کسی یا چه چیزی؟» و «چه چیزی را یا چگونه؟» را جدا بساز.
ساخت جمله + تعداد بندها + فعل هر بند + واژه یا نشانهٔ پیونددهنده
هر «و» نشانهٔ جملهٔ مرکب نیست
در «دفتر و کتاب روی میز است» واژهٔ «و» دو اسم را همپایه کرده و فقط یک فعل داریم. اما در «باران گرفت و خیابان خلوت شد» دو بند را به هم پیوند داده است. دو سوی پیوند را از نظر داشتن گزاره بررسی کن.
فعل مرکب را دو فعل نشمار
اجزای یک فعل مرکب با هم یک واحد فعلی میسازند. در «او تصمیم گرفت» عبارت «تصمیم گرفت» یک فعل است. شمارش ظاهری واژهها را کنار بگذار و واحد معنایی فعل را در جمله پیدا کن.
فعلهای غیرفعلینما را با دقت بررسی کن
هر واژهای که مفهوم عمل دارد فعل صرفشده نیست. مصدر یا اسمِ عمل را با فعل دارای شناسه اشتباه نگیر. صورت واژه و جایگاه آن را در همان جمله بسنج تا تعداد بندها بیش از واقع گزارش نشود.
فعل محذوف را از قرینه بازسازی کن
در برخی ساختها یک جزء به قرینه حذف میشود. بخشهای جمله را موازی بخوان و ببین آیا برای کاملشدن گزاره باید فعلِ بخش دیگر را بازگردانی. اگر بازسازی لازم است، فعل محذوف را داخل پرانتز بنویس و دلیل شمارش خود را روشن کن.
مرز بندها را با کروشه نشان بده
جملهٔ بلند را به واحدهای کوچک تقسیم کن: [وقتی زنگ خورد] [دانشآموزان برگهها را تحویل دادند]. این نشانهگذاری مانع میشود اجزای یک بند را به فعل بند دیگر نسبت بدهی.
رابطهٔ بندها را از معنا بفهم
واژهٔ پیوند ممکن است زمان، شرط، علت یا همپایگی را نشان دهد. نام رابطه را فقط وقتی بنویس که صورت سؤال آن را خواسته باشد. برای تشخیص ساده یا مرکب، وجود چند گزاره و مرز درست بندها اصل است.
با تبدیل، تشخیصت را کنترل کن
یک جملهٔ مرکب را به دو جملهٔ ساده تبدیل کن. اگر هر بخش پس از تکمیل، گزارهٔ مستقل و معنای روشن دارد، مرزبندی اولیه احتمالاً درست است. در تبدیل، ضمیر یا جزء محذوف را آشکار کن.
سه دام را در مرور نهایی علامت بزن
پیوند میان دو واژه، فعل مرکب و فعل محذوف سه دام پرتکرار تمریناند. برای هرکدام دو مثال تازه بساز. سپس با راهنمای نقشهای دستوری اجزای هر بند و با روش تحلیل دستور فارسی مسیر کامل پاسخ را کنترل کن.