۲۰ امتحان نهایی / نمونه سؤال زمین‌شناسی / ورقه‌ها
جهت، پوسته، فرایند

نمونه سؤال مرز ورقه‌ها؛
دو پیکان را نسبت به مرز بخوان

برای تشخیص مرز، حرکت هر ورقه را جدا نام‌گذاری کن، نوع پوسته را از داده بگیر و سپس فرایندهایی مانند ساخت پوسته، فرورانش یا لغزش جانبی را به شواهد شکل وصل کن.

کارت تشخیص

جهت حرکت

دورشدن دو ورقه: واگرا | نزدیک‌شدن: همگرا | لغزش جانبی موازی مرز: امتدادلغز

آموزش کامل در راهنمای مرز ورقه‌ها آمده است.

بخش اول؛ مرز واگرا

سؤال ۱

در شکل، دو پیکان از خط مرزی دور می‌شوند و مادهٔ داغ از زیر بالا می‌آید. نوع مرز چیست؟

پاسخ تشریحی

واگرا؛ حرکت نسبی دو ورقه دورشدن است و بالا‌آمدن ماده در ناحیهٔ بازشونده با ساخت پوستهٔ تازه پیوند دارد.

سؤال ۲

در یک پشتهٔ میان‌اقیانوسی، سن پوسته با فاصله‌گرفتن از محور چگونه مقایسه می‌شود؟

پاسخ تشریحی

در مدل گسترش بستر، پوستهٔ تازه نزدیک محور ساخته می‌شود؛ بنابراین پوسته‌های دورتر به‌طور کلی قدیمی‌تر از پوستهٔ نزدیک محورند، اگر مسیر مقایسه و ساختار سادهٔ شکل یکسان باشد.

سؤال ۳

واگرایی درون قاره‌ای ممکن است در مرحلهٔ آغازین چه ساختاری بسازد؟

پاسخ تشریحی

کشیدگی و نازک‌شدن پوسته می‌تواند ناحیهٔ شکافتی یا درهٔ کافتی ایجاد کند. پاسخ باید آن را مرحله‌ای از دورشدن در پوستهٔ قاره‌ای بداند.

بخش دوم؛ انواع همگرایی

سؤال ۴

ورقهٔ اقیانوسی و قاره‌ای به هم نزدیک می‌شوند. در مدل ساده کدام‌یک بیشتر مستعد فرورانش است و چرا؟

پاسخ تشریحی

ورقهٔ اقیانوسیِ چگال‌تر معمولاً به زیر ورقهٔ قاره‌ای فرومی‌رود. نوع پوسته و چگالی نسبی برای تحلیل لازم است.

سؤال ۵

در برخورد دو ورقهٔ قاره‌ای، چرا پاسخ «یکی حتماً مانند ورقهٔ اقیانوسی عمیقاً فرومی‌رود» ساده‌سازی نادرستی است؟

پاسخ تشریحی

پوسته‌های قاره‌ای نسبتاً کم‌چگال‌اند و برخورد می‌تواند به کوتاه‌شدن، ضخیم‌شدن و کوهزایی منجر شود. سازوکار را نباید عین فرورانش سادهٔ اقیانوسی–قاره‌ای نوشت.

سؤال ۶

در همگرایی دو ورقهٔ اقیانوسی چه داده‌ای برای تعیین ورقهٔ فرورونده لازم است؟

پاسخ تشریحی

تنها نام «اقیانوسی» کافی نیست؛ باید ویژگی‌هایی مانند چگالی نسبی، سن یا جهت فرورانش در شکل داده شود. یکی از ورقه‌ها زیر دیگری می‌رود و ساختارهای متناظر باید با همان جهت خوانده شوند.

سؤال ۷

در مقطع فرورانش، گودال عمیق در کدام بخش انتظار می‌رود؟

پاسخ تشریحی

نزدیک محل خم‌شدن و آغاز فرورفتن ورقهٔ اقیانوسی در حاشیهٔ مرز همگرا. جای ساختار باید با جهت شیب ورقهٔ فرورونده سازگار باشد.

بخش سوم؛ امتدادلغز و تراز ماده

سؤال ۸

دو پیکان در دو سوی مرز، موازی مرز و در جهت مخالف‌اند. نوع مرز چیست؟

پاسخ تشریحی

امتدادلغز؛ حرکت اصلی جانبی است. این الگو را نباید با دورشدن عمود بر مرز در واگرایی یکی گرفت.

سؤال ۹

در مدل ساده، ساخت یا مصرف پوسته را برای سه مرز واگرا، فرورانشی و امتدادلغز مقایسه کن.

پاسخ تشریحی

در واگرا پوستهٔ تازه ساخته می‌شود؛ در مرز فرورانشی بخشی از ورقه به درون می‌رود؛ در امتدادلغز، حرکت اصلی جانبی است و ساخت یا مصرف عمدهٔ پوسته ویژگی اصلی مرز نیست.

بخش چهارم؛ محاسبه و نقد استنتاج

سؤال ۱۰

دو ورقه در جهت مخالف، یکی ۲ و دیگری ۳ سانتی‌متر در سال از مرز دور می‌شوند. سرعت نسبی جدایی چقدر است؟

پاسخ تشریحی

چون حرکت‌ها در جهت مخالف و هر دو دورشونده‌اند، اندازه‌ها جمع می‌شوند: ۵ سانتی‌متر در سال.

سؤال ۱۱

اگر جدایی با سرعت ثابت ۳ سانتی‌متر در سال برای دو میلیون سال ادامه یابد، فاصلهٔ افزوده‌شده چند کیلومتر است؟

پاسخ تشریحی

۳×۲٬۰۰۰٬۰۰۰=۶٬۰۰۰٬۰۰۰ سانتی‌متر =۶۰٬۰۰۰ متر=۶۰ کیلومتر.

سؤال ۱۲

دانش‌آموز فقط با دیدن یک آتشفشان، نوع مرز را قطعی اعلام می‌کند. پاسخ را نقد کن.

پاسخ تشریحی

وجود آتشفشان یک شاهد است، اما برای تشخیص قطعی باید جهت حرکت، نوع پوسته، آرایش ساختارها و شواهد دیگر نیز بررسی شوند؛ آتشفشان به‌تنهایی نوع یکتایی از مرز را ثابت نمی‌کند.

خودتصحیح

  • هر ورقه و جهت پیکانش را جدا نوشتم.
  • نوع پوسته را از داده یا شکل گرفتم.
  • واگرا، همگرا و امتدادلغز را با حرکت نسبی تشخیص دادم.
  • در همگرایی، نوع برخورد را مشخص کردم.
  • نتیجه را با دست‌کم دو شاهد شکل پشتیبانی کردم.

برای چارچوب گسترده‌تر، راهنمای زمین‌ساخت ورقه‌ای را مرور کن.