فرمول چهارخانه
رفتار هدف چیست؟ | پیامد اضافه شد یا حذف شد؟ | رفتار بیشتر شد یا کمتر؟ | نام فرایند چیست؟
تعریفها و دامهای پایه در راهنمای تقویت مثبت و منفی و تنبیه آمده است.
بخش اول؛ دو نوع تقویت
سؤال ۱
هر بار نیلوفر تکلیفش را کامل میکند، بازخورد تشویقی دریافت میکند. پس از چند هفته، تکمیل بهموقع تکلیف بیشتر میشود. فرایند را تحلیل کن.
پاسخ تشریحی
رفتار هدف «تکمیل بهموقع تکلیف» است؛ بازخورد تشویقی پس از رفتار اضافه شده و رفتار افزایش یافته است؛ بنابراین تقویت مثبت رخ داده است.
سؤال ۲
هشدار صوتی خودرو پس از بستن کمربند قطع میشود و راننده دفعات بعد زودتر کمربند میبندد.
پاسخ تشریحی
رفتار بستن کمربند بیشتر شده، چون پیامد ناخوشایندِ هشدار حذف شده است؛ پس نمونهٔ تقویت منفی است، نه تنبیه.
سؤال ۳
دانشآموزی برای فرار از پرسش دشوار درخواست خروج از کلاس میکند؛ هر بار اجازه میگیرد و این درخواستها بیشتر میشوند.
پاسخ تشریحی
رفتار هدف درخواست خروج است؛ با آن، موقعیت دشوار حذف میشود و درخواست افزایش مییابد. از نظر رابطهٔ پیامد با رفتار، تقویت منفی درخواست رخ داده است.
سؤال ۴
کودکی هنگام گفتن لطیفه خندهٔ دوستانش را میشنود و لطیفهگفتن او بیشتر میشود. آیا نیت دوستان معیار نامگذاری است؟
پاسخ تشریحی
خیر. خنده پس از رفتار اضافه و رفتار بیشتر شده، پس در این سناریو نقش تقویت مثبت دارد؛ حتی اگر دوستان قصد آموزش نداشته باشند.
بخش دوم؛ کاهش رفتار
سؤال ۵
پس از دیرآمدن نوجوان، دسترسی او به بازی برای یک روز برداشته میشود و دیرآمدن کمتر میشود.
پاسخ تشریحی
پیامد مطلوب حذف و رفتار دیرآمدن کاهش یافته است؛ بنابراین در چارچوب سؤال، تنبیه منفی است.
سؤال ۶
پس از قطع مکرر صحبت دیگران، یک تکلیف اضافی داده میشود و این رفتار کاهش مییابد.
پاسخ تشریحی
یک پیامد به موقعیت اضافه و رفتار کمتر شده است؛ پس تنبیه مثبت نام میگیرد. «مثبت» فقط به افزودن اشاره دارد.
سؤال ۷
معلم اخطار میدهد، اما قطع صحبت دیگران در هفتهٔ بعد بیشتر میشود. آیا میتوان فقط بر پایهٔ نیت معلم آن را تنبیه موفق نامید؟
پاسخ تشریحی
خیر. تنبیه با کاهش رفتار تعریف میشود. چون رفتار افزایش یافته، دادهٔ سناریو اثر تنبیهی را نشان نمیدهد؛ باید پیامد واقعی و عوامل دیگر بررسی شوند.
سؤال ۸
دانشآموز میگوید «تقویت منفی یعنی دادن پیامد بد». خطا را اصلاح کن.
پاسخ تشریحی
تقویت یعنی رفتار افزایش مییابد و «منفی» یعنی چیزی حذف میشود. پس تقویت منفی، افزایش رفتار به دنبال حذف یا توقف یک پیامد است، نه افزودن پیامد بد.
بخش سوم؛ دادهٔ ناکافی و تفاوت فردی
سؤال ۹
پس از پاسخدادن دانشآموز، معلم به او برچسب رنگی میدهد؛ اما دربارهٔ رفتار بعدی اطلاعاتی نداریم. چه نتیجهای مجاز است؟
پاسخ تشریحی
فقط میدانیم پیامدی اضافه شده است. تا اثر آن بر فراوانی آیندهٔ پاسخدادن معلوم نباشد، نمیتوان با اطمینان گفت تقویت مثبت رخ داده است.
سؤال ۱۰
یک فعالیت گروهی برای سارا لذتبخش و برای مهدی ناخوشایند است. آیا افزودن همان فعالیت حتماً برای هر دو تقویتکننده است؟
پاسخ تشریحی
خیر. نقش پیامد از اثر آن بر رفتار همان فرد شناخته میشود. یک رویداد میتواند برای افراد مختلف کارکرد یکسانی نداشته باشد.
سؤال ۱۱
رفتاری بلافاصله پس از یک پیامد کمتر میشود ولی یک ماه بعد به سطح قبلی بازمیگردد. چه دو بُعدی باید جدا گزارش شوند؟
پاسخ تشریحی
اثر فوری پیامد و پایداری تغییر باید جدا نوشته شوند. کاهش کوتاهمدت بهتنهایی تغییر پایدار را ثابت نمیکند.
سؤال ۱۲
برای سناریوی «مرتبکردن میز بیشتر شد» دو علت رفتاری متفاوت بساز: یکی تقویت مثبت و دیگری تقویت منفی.
پاسخ تشریحی
تقویت مثبت: پس از مرتبکردن میز، فرصت انتخاب فعالیت دلخواه اضافه شد و رفتار بیشتر شد. تقویت منفی: پس از مرتبکردن میز، یادآوری مکرر متوقف شد و رفتار بیشتر شد. نتیجه یکی است، اما نوع تغییر پیامد فرق دارد.
خودتصحیح
- رفتار را دقیق و قابل مشاهده نوشتم.
- رویداد پیش از رفتار را با پیامد پس از رفتار جابهجا نکردم.
- افزوده یا حذفشدن پیامد را مشخص کردم.
- افزایش یا کاهش واقعی رفتار را معیار گرفتم.
- «مثبت و منفی» را به ارزش اخلاقی تعبیر نکردم.
برای جایگاه این مفاهیم در یادگیری، نمونه سؤال یادگیری و شرطیشدن را نیز حل کن.