۲۰ امتحان نهایی / نمونه سؤال تاریخ / نقشه
زمان، مکان، حرکت

نمونه سؤال تحلیل نقشه تاریخی؛
هر نتیجه را به یک نشانهٔ نقشه وصل کن

در این مجموعه نقشه‌های فرضی به‌صورت توصیف متنی ارائه شده‌اند تا خودِ مهارت سنجیده شود: خواندن راهنما، تشخیص جهت، دنبال‌کردن مبدأ و مقصد و محدودکردن نتیجه به اطلاعات دیده‌شده.

نقشهٔ فرضی شمارهٔ یک

عنوان: راه‌های بازرگانی ناحیهٔ الف، سال‌های ۱۳۰۰ تا ۱۳۲۰

راهنما: ● شهر اصلی | ○ شهر فرعی | خط پیوسته: راه زمینی | خط نقطه‌چین: راه دریایی | پیکان: جهت غالب حرکت کالا
شهر «دشت» در غرب، «میان‌رود» در مرکز و بندر «سپید» در جنوب‌شرق قرار دارد. یک خط پیوسته از دشت به میان‌رود و سپس به سپید کشیده شده و پیکان‌ها به سوی سپیدند. خط نقطه‌چین از سپید به بیرون محدودهٔ نقشه ادامه دارد.

سؤال ۱ ـ شناسنامهٔ نقشه

موضوع، قلمرو و دورهٔ نقشه را بنویس.

پاسخ تشریحی

موضوع، راه‌های بازرگانی ناحیهٔ الف است؛ قلمرو، محدودهٔ همین ناحیه و شهرهای نشان‌داده‌شده؛ دوره نیز سال‌های ۱۳۰۰ تا ۱۳۲۰ است. این اطلاعات از عنوان گرفته می‌شود.

سؤال ۲ ـ ترجمهٔ راهنما

خط پیوسته و خط نقطه‌چین چه تفاوتی دارند؟

پاسخ تشریحی

بر پایهٔ راهنما، خط پیوسته راه زمینی و خط نقطه‌چین راه دریایی را نشان می‌دهد. شکل خط را بدون مراجعه به راهنما نباید به معنایی دیگر نسبت داد.

سؤال ۳ ـ موقعیت نسبی

جایگاه بندر سپید را نسبت به دشت و میان‌رود توصیف کن.

پاسخ تشریحی

سپید در جنوب‌شرق دشت و میان‌رود قرار دارد. پاسخ نسبی از واژه‌های جهت‌دار استفاده می‌کند و به «نزدیک» یا «دور» بدون مقیاس متوسل نمی‌شود.

سؤال ۴ ـ خواندن پیکان

جهت غالب حرکت کالا در مسیر زمینی چیست؟

پاسخ تشریحی

حرکت از دشت به میان‌رود و سپس به بندر سپید است؛ زیرا سر پیکان‌ها به سوی سپید قرار دارد.

سؤال ۵ ـ ساخت روایت

مسیر پیوند راه زمینی و دریایی را در یک جمله بنویس.

پاسخ تشریحی

کالا از دشت در مسیر زمینی از میان‌رود عبور می‌کند و به سپید می‌رسد، سپس مسیر دریایی از بندر به بیرون محدودهٔ نقشه ادامه می‌یابد.

نقشهٔ فرضی شمارهٔ دو

عنوان: همان ناحیه در دورهٔ ۱۳۲۱ تا ۱۳۴۰

در این نقشه راه زمینی تازه‌ای از شهر شمالی «کوهپایه» به میان‌رود افزوده شده است. خط میان‌رود تا سپید پررنگ‌تر شده و مسیر دشت تا میان‌رود همچنان وجود دارد. محدوده‌ای سایه‌دار پیرامون میان‌رود با عنوان «ناحیهٔ خدمات بازار» دیده می‌شود.

سؤال ۶ ـ مقایسهٔ دو نقشه

یک تداوم و یک تغییر را نام ببر.

پاسخ تشریحی

تداوم: مسیر دشت–میان‌رود–سپید همچنان وجود دارد. تغییر: راه تازهٔ کوهپایه به میان‌رود افزوده شده است. هر دو گزاره با یک نشانهٔ روشن نقشه پشتیبانی می‌شوند.

سؤال ۷ ـ نقش گره مرکزی

کدام شهر در نقشهٔ دوم پیوندهای مستقیم بیشتری دارد و شاهد چیست؟

پاسخ تشریحی

میان‌رود؛ مسیرهای دشت، سپید و کوهپایه به آن متصل‌اند. این پاسخ دربارهٔ تعداد پیوندهای رسم‌شده است، نه لزوماً جمعیت یا قدرت سیاسی شهر.

سؤال ۸ ـ مرز و گسترهٔ اثر

آیا ناحیهٔ سایه‌دار خدمات بازار را می‌توان مرز سیاسی دانست؟

پاسخ تشریحی

خیر، راهنما آن را «ناحیهٔ خدمات بازار» معرفی کرده است. گسترهٔ خدمت یا اثر اقتصادی با مرز سیاسی یکسان نیست، مگر خود نقشه چنین تعریفی بدهد.

سؤال ۹ ـ محدودیت استنتاج

آیا پررنگ‌ترشدن مسیر میان‌رود–سپید ثابت می‌کند مقدار تجارت دقیقاً دو برابر شده است؟

پاسخ تشریحی

خیر. اگر راهنما فقط پررنگی را به اهمیت بیشتر پیوند دهد، می‌توان از افزایش اهمیت مسیر سخن گفت؛ اما «دو برابر» به مقیاس کمی یا دادهٔ عددی نیاز دارد.

سؤال ۱۰ ـ پاسخ مستند

یک نتیجهٔ کوتاه دربارهٔ تغییر شبکه در نقشهٔ دوم بنویس.

پاسخ تشریحی

شبکه در دورهٔ دوم پیوند بیشتری با شمال پیدا کرده و جایگاه ارتباطی میان‌رود برجسته‌تر شده است؛ شاهد، افزوده‌شدن راه کوهپایه–میان‌رود و اتصال سه مسیر مستقیم به میان‌رود است.

برگهٔ کنترل نقشه

  • عنوان، دوره و قلمرو را پیش از جزئیات خواندم.
  • هر نماد را فقط مطابق راهنما معنا کردم.
  • پیکان را با مبدأ، مقصد و موضوع حرکت توضیح دادم.
  • دو نقشه را با معیار یکسان مقایسه کردم.
  • نتیجه را به اندازهٔ اطلاعات نقشه محدود کردم.

برای چارچوب کامل، راهنمای تحلیل نقشه تاریخی و برای شاهد عددی، راهنمای جدول و آمار تاریخی را بخوان.