نقشهٔ سطح تنظیم
اگر عامل به DNA متصل است، نخست اثر بر رونویسی را بررسی کن؛ اگر به RNA متصل است، پایداری یا ترجمه را؛ اگر خود پروتئین تغییر میکند، فعالیت آن را جدا از مقدارش بسنج.
«پروتئین وجود دارد» با «پروتئین فعال است» یکسان نیست؛ مقدار و فعالیت را دو ستون جدا بنویس.
سؤال ۱: یاختههای متفاوت
چرا دو یاخته با DNA تقریباً یکسان میتوانند پروتئینهای متفاوتی بسازند؟
پاسخ: مجموعهٔ ژنهای فعال و شدت بیان آنها در دو یاخته متفاوت است.
سؤال ۲: مهار رونویسی
اتصال یک پروتئین مهارکننده به ناحیهٔ تنظیمی DNA چه اثری میتواند داشته باشد؟
پاسخ: دسترسی یا حرکت دستگاه رونویسی را محدود و مقدار RNA ساختهشده را کاهش دهد.
سؤال ۳: فعالکننده
پروتئین فعالکننده چگونه بیان ژن را بیشتر میکند؟
پاسخ: با کمک به اتصال یا فعالیت عوامل رونویسی در ناحیهٔ تنظیمی، آغاز رونویسی را افزایش میدهد.
سؤال ۴: مادهٔ القاکننده
اگر مادهای با اتصال به مهارکننده مانع اتصال آن به DNA شود، انتظار چه تغییری داریم؟
پاسخ: مهار کاهش و رونویسی ژن هدف بیشتر میشود.
سؤال ۵: پایداری RNA
اگر سرعت تخریب mRNA کم شود و رونویسی ثابت بماند، مقدار mRNA چه میشود؟
پاسخ: افزایش مییابد، چون هر مولکول مدت بیشتری باقی میماند.
سؤال ۶: مهار ترجمه
اگر mRNA فراوان باشد اما ریبوزوم نتواند به آن متصل شود، مقدار پروتئین چه میشود؟
پاسخ: کاهش مییابد؛ کنترل در سطح ترجمه رخ داده است.
سؤال ۷: پردازش متفاوت RNA
چگونه یک RNA اولیه میتواند به فرآوردههای متفاوت منجر شود؟
پاسخ: با انتخاب متفاوت بخشهای باقیمانده در پردازش، mRNAهای متفاوت و در نتیجه پروتئینهای متفاوت ساخته میشوند.
سؤال ۸: فعالشدن پروتئین
اگر مقدار یک آنزیم ثابت ولی با افزودن گروهی شیمیایی فعال شود، تنظیم در کدام سطح است؟
پاسخ: پس از ترجمه و در سطح فعالیت پروتئین.
سؤال ۹: جهش ناحیهٔ تنظیمی
جهشی که محل اتصال فعالکننده را از بین ببرد، بدون تغییر بخش رمزکننده چه پیامدی دارد؟
پاسخ: میتواند مقدار رونویسی و پروتئین را کم کند، هرچند توالی آمینواسیدی پروتئینِ ساختهشده مستقیماً تغییر نکرده است.
سؤال ۱۰: صرفهجویی یاخته
چرا ساخت آنزیم فقط هنگام حضور مادهٔ مورد استفاده برای یاخته سودمند است؟
پاسخ: انرژی و مواد لازم برای ساخت پروتئین زمانی مصرف میشوند که فرآوردهٔ آن موردنیاز است.
چطور خودتصحیح کنی؟
محل اثر عامل را روی مسیر DNA→RNA→پروتئین علامت بزن و مقدار RNA، مقدار پروتئین و فعالیت پروتئین را جدا پیشبینی کن. رابطهٔ علت و پیامد را با «اگر… آنگاه…» بنویس.