قالب نقد تعریف
حکم: جامع/مانع/روشن هست یا نیست | شاهد: مورد جاافتاده یا اضافی | اصلاح: افزودن یا حذف قید لازم
چارچوب کامل در راهنمای تعریف جامع و مانع آمده است.
بخش اول؛ جامعبودن و مانعبودن
سؤال ۱
تعریف «پرنده حیوانی است که پرواز میکند» را نقد کن.
پاسخ تشریحی
جامع نیست، چون برخی پرندگان پرواز نمیکنند؛ مانع هم نیست، چون جانورانی غیر از پرندگان میتوانند پرواز کنند. مثالهای مرزی نشان میدهند «پرواز» مرز کافی برای مفهوم نیست.
سؤال ۲
تعریف «مربع چهارضلعیای است که چهار ضلع مساوی دارد» چه اشکالی دارد؟
پاسخ تشریحی
مانع نیست؛ لوزیِ غیرمربع نیز چهار ضلع مساوی دارد. برای جداکردن مربع باید قیدی مربوط به زاویههای قائمه افزوده شود.
سؤال ۳
تعریف «عدد زوج، عدد صحیحی است که بر ۲ بخشپذیر است» را از نظر جامع و مانع بررسی کن.
پاسخ تشریحی
در قلمرو اعداد صحیح، همهٔ اعداد زوج و فقط آنها بر ۲ بخشپذیرند؛ پس تعریف نسبت به این قلمرو جامع و مانع است. ذکر «عدد صحیح» قلمرو را روشن میکند.
سؤال ۴
«دانشآموز ممتاز کسی است که نمرهٔ ۲۰ میگیرد» با فرض اینکه معیار مدرسه میانگین بالاتر از ۱۸ است، چه وضعی دارد؟
پاسخ تشریحی
جامع نیست؛ دانشآموزی با میانگین ۱۹ که هیچ نمرهٔ ۲۰ ندارد طبق معیار ممتاز است اما از تعریف بیرون میماند. تعریف باید همان معیار تعیینشده را بازتاب دهد.
بخش دوم؛ ابهام و دور
سؤال ۵
تعریف «کتاب خوب، کتابی است که خوب نوشته شده باشد» را نقد کن.
پاسخ تشریحی
واژهٔ «خوب» در تعریف بهاندازهٔ معرَّف نیازمند توضیح است و معیار روشنی نمیدهد. تعریف باید ویژگیهای سنجشپذیر متناسب با هدف، مانند انسجام یا دقت، را مشخص کند.
سؤال ۶
«عدالت یعنی رفتار عادلانه» چرا تعریف روشنی نیست؟
پاسخ تشریحی
معنای «عادلانه» به همان مفهوم عدالت وابسته است؛ بنابراین تعریف دوری است و بدون دانستن معرَّف، عبارت تعریف فهمیده نمیشود.
سؤال ۷
دو تعریف «الف یعنی ب» و «ب یعنی چیزی که الف باشد» چه مشکلی دارند؟
پاسخ تشریحی
معنای هرکدام به دیگری وابسته شده و هیچ نقطهٔ مستقل و روشن برای فهم ارائه نمیشود؛ این دور دوواسطهای است.
بخش سوم؛ ساخت مثال نقض
سؤال ۸
برای نشاندادن مانعنبودن تعریف «میوهٔ شیرین، میوهٔ رسیده است» چه نوع مثالی لازم است؟
پاسخ تشریحی
باید میوهای پیدا کنیم که رسیده باشد اما شیرین نباشد؛ یعنی موردی داخل عبارت تعریف و بیرون از معرَّف. همین ساختار، مورد اضافی را نشان میدهد.
سؤال ۹
برای نشاندادن جامعنبودن تعریف چه نوع مثالی میسازیم؟
پاسخ تشریحی
مصداقی واقعی از معرَّف میسازیم که شرط تعریف را نداشته باشد؛ یعنی مورد درستِ جاافتاده. این مثال نشان میدهد دامنهٔ تعریف از مفهوم کوچکتر است.
سؤال ۱۰
تعریف «مثلث، شکل بسته است» را با یک مورد اضافی نقد کن.
پاسخ تشریحی
دایره یا مربع شکل بسته است اما مثلث نیست؛ پس تعریف موارد اضافی فراوان میپذیرد و مانع نیست. باید ویژگی سه ضلع مستقیم و بستهبودن چندضلعی را مشخص کرد.
بخش چهارم؛ اصلاح تعریف
سؤال ۱۱
تعریف «مستطیل چهارضلعی است» را حداقلی اصلاح کن.
پاسخ تشریحی
میتوان گفت: «مستطیل چهارضلعیای است که چهار زاویهٔ قائمه دارد.» قید زاویهها بسیاری از چهارضلعیهای بیگانه را بیرون میبرد و مصداقهای مستطیل را پوشش میدهد.
سؤال ۱۲
دانشآموز برای هر تعریف طولانی میگوید «حتماً دقیقتر است». پاسخ را نقد کن.
پاسخ تشریحی
طول تعریف معیار دقت نیست. قید اضافی ممکن است مصداقهای درست را بیرون ببرد و جامعبودن را از بین ببرد؛ واژهٔ مبهم نیز میتواند تعریف طولانی را همچنان ناروشن نگه دارد.
برگهٔ خودتصحیح
- معرَّف و عبارت تعریف را جدا کردم.
- برای جامعبودن، مصداق جاافتاده جستوجو کردم.
- برای مانعبودن، مورد اضافی جستوجو کردم.
- واژههای مبهمتر از معرَّف و دور را بررسی کردم.
- اصلاح را با کمترین قید لازم انجام دادم.
برای کاربرد تعریف در پاسخهای دیگر، نمونه سؤال تألیفی منطق را حل کن.