روش پاسخ: ساختار را پیش از داوری بنویس
واژههای کلیدی، موضوع و محمول یا مقدم و تالی را علامت بزن. سپس قاعدهٔ مرتبط را اجرا کن و نتیجه را با یک دلیل کوتاه بنویس. پاسخ پیشنهادی را فقط پس از حل مستقل باز کن.
همهٔ عبارتها و مثالها برای تمرین این سایت ساخته شدهاند و سؤال رسمی نیستند. معیار خودتصحیح «تشخیص ساختار، کاربرد قاعده و دلیل» است.
1. تصور یا تصدیق
سؤال: عبارتهای «شهر آرام» و «این شهر آرام است» را از نظر تصور و تصدیق مقایسه کن.
پاسخ پیشنهادی
«شهر آرام» فقط مفهومی را عرضه میکند و بهتنهایی حکم ندارد، پس تصور است. «این شهر آرام است» آرامبودن را برای شهر اثبات میکند و قابلیت صدق و کذب دارد، پس تصدیق است.
2. موضوع، محمول و سور
سؤال: در گزارهٔ «بعضی نوشتهها کوتاهاند» سه جزء موضوع، محمول و سور را مشخص کن.
پاسخ پیشنهادی
موضوع «نوشتهها»، محمول «کوتاه» و سور «بعضی» است. سور نشان میدهد حکم دربارهٔ بخشی از افراد موضوع بیان شده است.
3. نسبت مفاهیم
سؤال: میان دو مفهوم «دانشآموز» و «ورزشکار» با فرض وجود دانشآموزان ورزشکار و افراد متعلق فقط به هرکدام، چه نسبتی برقرار است؟
پاسخ پیشنهادی
دو مفهوم عموم و خصوص منوجه دارند: بخشی مشترکاند و هرکدام مصداقهایی بیرون از دیگری دارند. هر سه ناحیه در خود صورت سؤال شاهد دارد.
4. تعریف جامع و مانع
سؤال: برای «مثلث» تعریف «شکلی با سه ضلع مساوی» پیشنهاد شده است. ایراد تعریف را توضیح بده.
پاسخ پیشنهادی
این تعریف همهٔ مثلثها را شامل نمیشود و فقط مثلث متساویالاضلاع را پوشش میدهد، پس جامع نیست. تعریف باید سهضلعیبودن را بیان کند، نه برابری همهٔ ضلعها را.
5. قضیهٔ شرطی
سؤال: در جملهٔ «اگر چراغ روشن باشد، اتاق روشن است» مقدم و تالی را جدا کن. آیا اثبات تالی بهتنهایی مقدم را قطعی میکند؟
پاسخ پیشنهادی
مقدم «چراغ روشن باشد» و تالی «اتاق روشن است» است. روشنبودن اتاق بهتنهایی روشنبودن این چراغ را قطعی نمیکند، زیرا علت دیگری مانند نور روز ممکن است وجود داشته باشد.
6. قیاس
سؤال: از «هر پژوهش دقیق، روش روشن دارد» و «این کار پژوهش دقیق است» چه نتیجهای میتوان گرفت؟
پاسخ پیشنهادی
نتیجه این است که «این کار روش روشن دارد». مفهوم میانیِ پژوهش دقیق، مصداق مشخص را به حکم کلیِ داشتن روش روشن پیوند میدهد.
7. اعتبار و صدق
سؤال: استدلال «همهٔ پرندهها کتابخواناند؛ گنجشک پرنده است؛ پس گنجشک کتابخوان است» از نظر صورت و ماده چگونه ارزیابی میشود؟
پاسخ پیشنهادی
صورت استدلال معتبر است، چون نتیجه از دو مقدمه با الگوی درست به دست میآید؛ اما مقدمهٔ کلی صادق نیست. اعتبار صورت با صدق محتوای مقدمات یکسان نیست.
8. استقرا
سؤال: دانشآموز از مشاهدهٔ سه روز بارانی نتیجه میگیرد «این ماه هر روز بارانی است». مشکل نتیجه چیست؟
پاسخ پیشنهادی
نمونهٔ محدود برای حکم دربارهٔ همهٔ روزهای ماه کافی نیست. نتیجه از دادهها گستردهتر است و استقرای شتابزده شکل گرفته است.
9. تمثیل
سؤال: کسی میگوید «این دو کلاس اندازهٔ یکسان دارند؛ پس روش تدریس موفق در اولی حتماً در دومی هم موفق است». استدلال را ارزیابی کن.
پاسخ پیشنهادی
شباهت در اندازهٔ کلاس برای نتیجهٔ قطعی کافی نیست؛ ویژگیهای مؤثر دیگری مانند نیاز یادگیرندگان یا شیوهٔ اجرا بررسی نشدهاند. تمثیل میتواند احتمال بسازد، نه این قطعیت را.
10. مغالطهٔ ابهام
سؤال: در گفتوگو، واژهٔ «شیر» ابتدا به معنای نوشیدنی و بعد به معنای حیوان به کار میرود و نتیجهای میان آن دو ساخته میشود. خطا از کجا میآید؟
پاسخ پیشنهادی
یک لفظ در دو معنای متفاوت استفاده شده، اما استدلال آنها را یک مفهوم فرض کرده است. تغییر معنای واژه در میانهٔ استدلال پیوند ظاهری و نتیجهٔ نامعتبر میسازد.
نتیجه را چطور خودتصحیح کنی؟
برای هر سؤال یک امتیاز به اجزای درست، یک امتیاز به نام قاعده و یک امتیاز به توضیح بده. اگر فقط نام مبحث را نوشتهای، یک مثال نقض یا شاهد از همان سؤال اضافه کن. پاسخهای غلط را با ترسیم دایرهها یا نوشتن صورت نمادی بازسازی کن.