روش اجرای آزمونک
بپرس آیا ذهن فقط معنایی را فهمیده یا دربارهٔ نسبتی نیز حکم کرده است. برای تعریف، جامع و مانعبودن را با مثال آزمایش کن. راهنما در تصور و تصدیق قرار دارد.
۱۰ تمرین تشخیص و نقد تعریف
سؤال 1
عبارت «کتاب مفید» تصور است یا تصدیق؟
پاسخ تشریحی
عبارت فقط یک ترکیب و مفهوم را میفهماند و دربارهٔ وقوع نسبتی داوری کامل نمیکند؛ پس تصور است.
سؤال 2
جملهٔ «این کتاب مفید است» تصور است یا تصدیق؟
پاسخ تشریحی
نسبت مفیدبودن به کتاب اثبات شده و جمله قابلیت صدق یا کذب دارد؛ پس تصدیق است.
سؤال 3
چرا «مثلث» بهتنهایی قضیه نیست؟
پاسخ تشریحی
این واژه یک مفهوم را به ذهن میآورد، اما حکمی را اثبات یا نفی نمیکند؛ بنابراین فقط تصور است.
سؤال 4
در جملهٔ «برخی درختان همیشهسبزند» چه چیزی نشاندهندهٔ تصدیق است؟
پاسخ تشریحی
دربارهٔ بخشی از مصادیق درخت، همیشهسبزبودن اثبات شده است؛ این داوری قابلیت صدق یا کذب دارد.
سؤال 5
برای مفهوم «دانشآموز»، یک مصداق و یک مفهوم مرتبط بنویس.
پاسخ تشریحی
یک فرد مشخصِ دانشآموز مصداق است؛ «انسان» مفهوم کلی مرتبط و اعم محسوب میشود. نام فرد باید واقعاً زیر مفهوم قرار گیرد.
سؤال 6
آیا واژهٔ «انسان» مفهوم کلی است؟ چرا؟
پاسخ تشریحی
بله؛ قابلیت صدق بر افراد متعدد را دارد، پس کلی است، حتی اگر در موقعیتی فقط یک فرد منظور شود.
سؤال 7
تعریف «پرنده حیوانی است که پرواز میکند» چه نقصی دارد؟
پاسخ تشریحی
برخی پرندگان پرواز نمیکنند، پس تعریف جامع نیست؛ برخی حیوانات غیرپرنده پرواز میکنند، پس مانع نیز نیست.
سؤال 8
در تعریف «دانشجو کسی است که دانشجویی میکند» چه خطایی وجود دارد؟
پاسخ تشریحی
واژهٔ مورد تعریف با مشتقی از خودش توضیح داده شده و شناخت تازهای نمیدهد؛ تعریف دوری است.
سؤال 9
چگونه مانعبودن یک تعریف را آزمایش میکنیم؟
پاسخ تشریحی
یک مورد بیرون از مفهوم پیدا میکنیم و میپرسیم آیا تعریف اشتباهاً آن را میپذیرد. اگر بپذیرد، تعریف مانع اغیار نیست.
سؤال 10
دانشآموز میگوید هر عبارتی که طولانی باشد تصدیق است. معیار درست چیست؟
پاسخ تشریحی
طول عبارت ملاک نیست؛ باید نسبت یا حکمی اثبات یا نفی شود و عبارت قابلیت صدق و کذب داشته باشد.
چکلیست خودتصحیح
- کامل یا ناقص بودن عبارت را سنجیدم.
- قابلیت صدق و کذب را معیار تصدیق قرار دادم.
- مفهوم را با فردِ مصداق اشتباه نگرفتم.
- جامعبودن را با مورد جاافتاده و مانعبودن را با مورد اضافی آزمودم.
- دور و ابهام لفظی را در تعریف بررسی کردم.