سه آزمون
ضرورت: خلاف آن قابل فرض سازگار نیست | امتناع: صدق آن قابل فرض سازگار نیست | امکان: نه خود گزاره و نه خلاف آن ضرورت ندارد
آموزش کامل در راهنمای ضرورت، امکان و امتناع آمده است.
بخش اول؛ ضرورت
سؤال ۱
«هر مثلث سه ضلع دارد» را طبقهبندی کن.
پاسخ تشریحی
ضروری است؛ سهضلعداشتن در تعریف مثلث قرار دارد و فرض مثلثی که سه ضلع نداشته باشد با همان مفهوم ناسازگار است.
سؤال ۲
«عدد ۸ زوج است» در قلمرو اعداد صحیح چه حکمی دارد؟
پاسخ تشریحی
ضروری؛ ۸ بر ۲ بخشپذیر است و با حفظ معنای عدد و زوج، خلاف آن قابل جمع نیست.
سؤال ۳
«هر مجردی ازدواجنکرده است» را با توجه به تعریف واژه تحلیل کن.
پاسخ تشریحی
اگر «مجرد» دقیقاً به معنای ازدواجنکرده تعریف شده باشد، گزاره ضروری مفهومی است؛ قید تعریف باید در پاسخ ذکر شود.
بخش دوم؛ امتناع
سؤال ۴
«مربعِ دایرهای در همان سطح و از همان جهت» چه حکمی دارد؟
پاسخ تشریحی
ممتنع است؛ ویژگیهای تعریفکنندهٔ مربع و دایره در همان حیث با هم جمع نمیشوند.
سؤال ۵
«یک عدد صحیح همزمان زوج و فرد است» را تحلیل کن.
پاسخ تشریحی
با تعریف معمول زوج و فرد، ممتنع است؛ یک عدد صحیح نمیتواند در همان زمان و معنا هم بر ۲ بخشپذیر باشد و هم نباشد.
سؤال ۶
گزارهٔ «P و نقیض P در همان زمان و از همان جهت هر دو صادقاند» چه حکمی دارد؟
پاسخ تشریحی
ممتنع؛ فرض صدق آن اصل ناسازگاری را نقض و تناقض ایجاد میکند. قید «همان زمان و جهت» مانع تغییر موضوع بحث است.
بخش سوم؛ امکان
سؤال ۷
«این فلز اکنون گرم است» بدون دادهٔ بیشتر چه مادهای دارد؟
پاسخ تشریحی
ممکن است؛ فلز میتواند گرم یا سرد باشد و هیچیک از مفهوم فلزبودن بهتنهایی ضروری نمیآید.
سؤال ۸
«این دانشآموز نشسته است» را چرا ممکن میدانیم؟
پاسخ تشریحی
نشستن نه برای دانشآموزبودن ضروری است و نه ممتنع؛ همان فرد میتواند در وضعیت دیگری ایستاده باشد.
سؤال ۹
اگر یک رویداد ممکن واقع شود، آیا پس از وقوع ثابت میشود که از ابتدا ضروری بوده است؟
پاسخ تشریحی
خیر. واقعشدن با ضروریبودن یکی نیست. گزارهای ممکن میتواند در یک وضعیت بالفعل صادق شود، در حالی که خلاف آن نیز در شرایط دیگری قابل فرض بوده است.
بخش چهارم؛ دامها و قیدها
سؤال ۱۰
آیا عجیب یا کماحتمالبودن یک رخداد، آن را فلسفیاً ممتنع میکند؟
پاسخ تشریحی
خیر. امتناع به ناسازگاری در فرض صدق مربوط است، نه کمی احتمال یا ناآشنابودن. رخداد نادر میتواند همچنان ممکن باشد.
سؤال ۱۱
«آب در شرایط مشخص میتواند جامد باشد» و «آب در همان شرایط حتماً مایع است» را چگونه بررسی میکنی؟
پاسخ تشریحی
باید قید «شرایط مشخص» دقیق شود. تغییر دما و فشار مادهٔ گزاره را عوض میکند؛ حذف قیدها میتواند داوری نادرست بسازد.
سؤال ۱۲
دانشآموز میگوید «این گزاره امروز درست است، پس ضروری است». خطا را اصلاح کن.
پاسخ تشریحی
صدق فعلی فقط واقعشدن را نشان میدهد. برای ضرورت باید نشان دهد فرض خلاف با حفظ موضوع، معنا و قیدها ناممکن و ناسازگار است.
کارت خودتصحیح
- موضوع، محمول و قیدهای گزاره را کامل نوشتم.
- برای ضرورت، خلاف گزاره را آزمودم.
- برای امتناع، فرض صدق را از نظر تناقض سنجیدم.
- واقعیبودن یا عجیببودن را معیار ماده ندانستم.
- حکم را همراه دلیلِ فرض خلاف یا فرض صدق نوشتم.
برای پیوند با تحلیل استدلال، نمونه سؤال صدق و اعتبار را نیز حل کن.