روش سهمرحلهای پاسخ
فعلها و ارکان هر بخش را پیدا کن، جملهٔ ناقص را با کمترین افزودهٔ ممکن بازسازی کن و بعد نوع قرینه را تعیین کن. اگر واژه یا ساخت حذفشده در بخش دیگر تکرار شده باشد، قرینه لفظی است؛ اگر فقط از مفهوم جمله فهمیده شود، قرینه معنوی است.
صورت کامل جمله ← جزء حذفشده ← محل قرینه ← نوع قرینه
سؤال ۱
در جملهٔ «مریم گزارش را نوشت و سارا نامه را»، جزء حذفشده و نوع قرینه را مشخص کنید.
پاسخ تشریحی
صورت کامل بخش دوم «سارا نامه را نوشت» است. فعل «نوشت» حذف شده و چون همان لفظ در بخش نخست آمده، حذف به قرینهٔ لفظی است.
سؤال ۲
«من به کتابخانه رفتم و دوستم به آزمایشگاه.» چه چیزی حذف شده است؟
پاسخ تشریحی
در بخش دوم «رفت» حذف شده است: دوستم به آزمایشگاه رفت. فعل در بخش نخست حضور دارد؛ پس قرینه لفظی است.
سؤال ۳
در پاسخ به پرسش «چه کسی پنجره را بست؟» گفته میشود: «نگار.» حذف را توضیح دهید.
پاسخ تشریحی
صورت کامل «نگار پنجره را بست» است. گزاره از موقعیت گفتوگو و پرسش قبلی فهمیده میشود؛ در خود پاسخ تکرار لفظی ندارد و حذف به قرینهٔ معنوی است.
سؤال ۴
«اگر فرصت داشتی، این مقاله را بخوان.» نهاد فعل «داشتی» چیست و چگونه فهمیده میشود؟
پاسخ تشریحی
نهاد «تو» است که از شناسهٔ فعل «ـی» فهمیده میشود. اینجا ضمیر جدا نیامده، اما شناسهٔ فعل نهاد را نشان میدهد؛ پاسخ باید دقیقاً همان جزئی را که سؤال میخواهد نام ببرد.
سؤال ۵
«یکی نقشه را آورد و دیگری قطبنما را.» جمله را بازسازی و قرینه را تعیین کنید.
پاسخ تشریحی
«دیگری قطبنما را آورد.» فعل «آورد» با قرینهٔ لفظی حذف شده است.
سؤال ۶
در کلاس، آموزگار به دانشآموزی که ایستاده است میگوید: «بنشین.» آیا نهاد آشکار است؟
پاسخ تشریحی
نهاد آشکار نیست؛ «تو» از شناسهٔ فعل و موقعیت خطاب فهمیده میشود. باید میان نهاد محذوف و حذف یک فعل تکراری تفاوت گذاشت.
سؤال ۷
«هوای ساحل مرطوب است و هوای کویر خشک.» فعل بخش دوم را بیابید.
پاسخ تشریحی
صورت کامل «هوای کویر خشک است» است. «است» به قرینهٔ حضور همان فعل در بخش اول حذف شده؛ پس لفظی است.
سؤال ۸
«من نتیجه را امروز اعلام میکنم و شما فردا.» دو جزء حذفشده را بازسازی کنید.
پاسخ تشریحی
صورت کامل «شما نتیجه را فردا اعلام میکنید» است. «نتیجه را» و فعل متناسب با نهاد از ساخت بخش نخست بازیابی میشوند. در بازسازی، شناسهٔ فعل باید با «شما» هماهنگ شود.
سؤال ۹
در موقعیتی که کسی به ساعت اشاره میکند و میگوید «دیر شد»، آیا باید واژهای را صرفاً برای پرکردن جمله اضافه کرد؟
پاسخ تشریحی
خیر. جمله از نظر دستوری کامل است و هر کوتاهی ظاهری حذف دستوری نیست. فقط وقتی رکن لازم و قابلبازیابی غایب باشد از حذف سخن میگوییم.
سؤال ۱۰
«دانشآموزان پایهٔ یازدهم در سالن و دانشآموزان دوازدهم در حیاط جمع شدند.» آیا فعل حذف شده است؟
پاسخ تشریحی
خیر. هر دو گروه نهاد مرکب فعل جمع «جمع شدند» هستند و فعل در پایان برای کل ساخت آمده است. نباید هر همپایگی را حذف فرض کرد.
سؤال ۱۱
«کدام مسیر کوتاهتر است؟ مسیر شمالی.» پاسخ کامل و نوع قرینه را بنویسید.
پاسخ تشریحی
صورت کامل «مسیر شمالی کوتاهتر است» است. گزاره از پرسش و معنای گفتوگو بازیابی میشود؛ قرینه معنوی است.
سؤال ۱۲
«او شعر را آرام و من داستان را بلند خواندم.» جمله از نظر هماهنگی فعل چه ایرادی دارد و بازسازی درست چیست؟
پاسخ تشریحی
برای بخش نخست «او شعر را آرام خواند» و برای بخش دوم «من داستان را بلند خواندم» لازم است. فعل حذفشدهٔ بخش نخست باید با نهاد «او» هماهنگ بازسازی شود؛ شکل «خواندم» نمیتواند فعل او باشد.
برگهٔ خودتصحیح
فقط نام نوع حذف کافی نیست. جزء غایب را بنویس و نشانهٔ بازیابی آن را معرفی کن. برای مرور مفهومی، راهنمای حذف به قرینه را بخوان.