فعل صرفشده را نقطهٔ آغاز قرار بده
فعل یا بخشهای سازندهٔ آن را در پایان یا جای دیگر جمله پیدا کن. زمان، شخص، شمار و معنای آن را بنویس. اگر فعل چندبخشی است، اجزایش را یک واحد در نظر بگیر تا بخشی از آن با متمم یا مسند اشتباه نشود.
جملههای چندفعلی را ابتدا مرزبندی کن
هر فعل صرفشده میتواند هستهٔ یک بند باشد. وابستههای هر فعل را در همان بند جستوجو کن و سپس رابطهٔ بندها را مشخص کن. تحلیل همهٔ گروهها نسبت به آخرین فعل، نقشها را جابهجا میکند.
فعل هر بند | گروه وابسته | پرسش از فعل | نقش گروه | شاهد ساختی یا معنایی
نهاد را با شناسه و معنا کنترل کن
بپرس چه کسی یا چه چیزی حالت یا رویداد فعل را دارد و هماهنگی آن را با شناسه بررسی کن. جایگاه ابتدای جمله دلیل کافی نیست؛ نهاد میتواند حذف یا جابهجا شده باشد و گروه آغازین ممکن است نقش دیگری داشته باشد.
مفعول را از رابطهٔ مستقیم با فعل پیدا کن
پرسش مناسب را از فعل بساز و گروهی را که دریافتکنندهٔ مستقیم عمل است بیاب. وجود یا نبود نشانهٔ ظاهری را همراه معنی و ساختمان فعل بسنج. هر گروه بدون حرف اضافه الزاماً مفعول نیست.
متمم را با حرف اضافه و نیاز فعل بسنج
حرف اضافه سرنخ مهمی است، اما نقش نهایی را از رابطهٔ کل گروه با فعل یا واژهٔ دیگر تعیین کن. مشخص کن گروه حرف اضافهای برای کاملکردن معنی فعل آمده یا وابستهٔ اسم و صفت است.
مسند را با فعل و حالت نهاد پیوند بده
در جملههایی که فعل رابطهای میان نهاد و ویژگی یا هویت آن میسازد، گروه مربوط را پیدا کن. مسند را با مفعول جابهجا نکن؛ بپرس آیا گروه عملی را دریافت کرده یا دربارهٔ نهاد خبری میدهد.
قید را از نوع اطلاعاتش تشخیص بده
گروه قیدی میتواند زمان، مکان، چگونگی، مقدار یا وضعیت رویداد را روشن کند. حذفپذیری مطلق را معیار قطعی ندان؛ معنی فعل و پرسشی که گروه پاسخ میدهد را نیز بررسی کن.
نقش کل گروه را پیش از اجزای آن بنویس
ممکن است یک گروه اسمی در جمله مفعول باشد و درون خودش هسته و چند وابسته داشته باشد. دو سطح تحلیل را قاطی نکن: نخست نقش بیرونی کل گروه، سپس رابطهٔ درونی اجزا.
حذف و جابهجایی را فقط آزمون کمکی بدان
اگر گروهی را حذف یا جابهجا میکنی، بررسی کن جمله هنوز طبیعی و با همان معنای پایه است. تغییر معنای فعل یا شکستن گروه نشان میدهد آزمون درست اجرا نشده است.
پاسخ را با «نام + شاهد» بنویس
نام نقش را همراه گروه کامل و دلیل کوتاه گزارش کن؛ برای نمونه، پرسشی که از فعل ساختهای یا رابطهای که با نهاد دیده میشود. برای مرز گروهها از راهنمای گروه اسمی و برای روش کلی از راهنمای دستور فارسی کمک بگیر.