۲۰ امتحان نهایی / نمونه سؤال زمین‌شناسی / کانی
مشاهده، آزمون، حذف

نمونه سؤال شناسایی کانی؛
یک ویژگی کافی نیست، دو شاهد مستقل بساز

شناسایی کانی از ترکیب مشاهده و آزمون به دست می‌آید. رنگ سطح می‌تواند تغییر کند؛ بنابراین سختی، رنگ خاکه، رخ یا شکستگی، جلا و ویژگی‌های تکمیلی را در یک جدول کنار هم بگذار.

کارت آزمون

ترتیب کار

مشاهدهٔ سطح تازه ← آزمون سختی دوطرفه ← رنگ خاکه ← رخ یا شکستگی ← جلا ← ویژگی تکمیلی ← حذف گزینه

آموزش کامل در راهنمای شناسایی کانی آمده است.

بخش اول؛ سختی نسبی

سؤال ۱

نمونه، کانی مرجع با سختی ۳ را خراش می‌دهد اما مرجع با سختی ۴ نمونه را خراش می‌دهد. بازهٔ سختی چیست؟

پاسخ تشریحی

سختی نمونه بیش از ۳ و کمتر از ۴ است. آزمون دوطرفه دو مرز برای بازه می‌سازد.

سؤال ۲

چرا شکستن نمونه زیر ضربه، همان آزمون سختی نیست؟

پاسخ تشریحی

سختی مقاومت سطح در برابر خراش است؛ شکستن به رفتار نمونه در برابر ضربه و پیوندهای ساختاری مربوط می‌شود. یک کانی می‌تواند سخت ولی شکننده باشد.

سؤال ۳

دو نمونه یکدیگر را خراش نمی‌دهند. چه نتیجهٔ محتاطانه‌ای می‌توان گرفت؟

پاسخ تشریحی

ممکن است سختی نزدیک داشته باشند یا شرایط آزمون مناسب نباشد. باید سطح تازه، فشار و نمونهٔ مرجع دیگری را بررسی کرد؛ از یک تلاش ناموفق حکم قطعی نمی‌دهیم.

بخش دوم؛ رنگ و رنگ خاکه

سؤال ۴

چرا رنگ ظاهری به‌تنهایی شناسهٔ مطمئنی نیست؟

پاسخ تشریحی

ناخالصی، هوازدگی یا پوشش سطح می‌تواند رنگ نمونه را تغییر دهد و چند کانی نیز رنگ ظاهری مشابه داشته باشند.

سؤال ۵

رنگ خاکه چگونه با رنگ سطح فرق دارد؟

پاسخ تشریحی

رنگ خاکه، رنگ پودر کانی روی سطح آزمون مناسب است و می‌تواند از رنگ تودهٔ نمونه متفاوت باشد. آن را باید جدا ثبت کرد.

سؤال ۶

دو کانی ظاهر طلایی دارند، اما خاکهٔ یکی تیره و دیگری روشن است. این داده چه کمکی می‌کند؟

پاسخ تشریحی

رنگ خاکه شاهد تفکیک‌کننده‌ای فراهم می‌کند و نشان می‌دهد شباهت رنگ سطح برای یکی‌دانستن دو نمونه کافی نیست.

بخش سوم؛ رخ، شکستگی و جلا

سؤال ۷

نمونه بارها در سطح‌های صاف و موازی می‌شکند. این ویژگی چه نام دارد؟

پاسخ تشریحی

رخ؛ شکست در امتداد سطح‌های ترجیحی و تکرارشوندهٔ ساختار کانی رخ می‌دهد.

سؤال ۸

سطح شکستهٔ نمونه نامنظم و بدون جهت تکراری است. چگونه گزارش می‌شود؟

پاسخ تشریحی

به‌عنوان شکستگی توصیف می‌شود. باید شکل سطح تازه را گزارش کرد و نبود سطح رخ تکرارشونده را در نظر گرفت.

سؤال ۹

جلا چه چیزی را توصیف می‌کند؟

پاسخ تشریحی

شیوهٔ بازتاب نور از سطح تازهٔ کانی را؛ برای نمونه فلزی یا نافلزی. جلا با رنگ خودِ نمونه یکی نیست.

بخش چهارم؛ ترکیب شواهد

سؤال ۱۰

سه گزینه سختی مشابه دارند؛ یکی جلای فلزی، یکی رخ مشخص و دیگری شکستگی نامنظم دارد. چرا ثبت چند ستون مهم است؟

پاسخ تشریحی

سختی به‌تنهایی گزینه‌ها را جدا نمی‌کند. جلا و نوع شکست شاهدهای مستقل دیگری‌اند و با تقاطع آن‌ها می‌توان گزینه‌های ناسازگار را حذف کرد.

سؤال ۱۱

جرم نمونه ۵۴ گرم و حجم جابه‌جاشدهٔ آن ۲۰ سانتی‌متر مکعب است. چگالی را حساب کن.

پاسخ تشریحی

چگالی=جرم÷حجم=۵۴÷۲۰=۲٫۷ گرم بر سانتی‌متر مکعب. این ویژگی تکمیلی باید همراه آزمون‌های دیگر استفاده شود.

سؤال ۱۲

دانش‌آموز فقط به دلیل سفیدبودن، نام کانی را قطعی اعلام می‌کند. یک پاسخ اصلاحی بنویس.

پاسخ تشریحی

رنگ سفید میان چند کانی مشترک و متأثر از سطح است. باید دست‌کم سختی و یک شاهد مستقل مانند رخ، جلا یا رنگ خاکه سنجیده و سپس نتیجه گزارش شود.

جدول خودتصحیح

  • مشاهده را از نتیجهٔ آزمون جدا ثبت کردم.
  • سختی را با خراش دوطرفه و به صورت بازه نوشتم.
  • رنگ خاکه را از رنگ سطح جدا کردم.
  • رخ را از شکستگی نامنظم تشخیص دادم.
  • نام نهایی را با دست‌کم دو شاهد مستقل پشتیبانی کردم.

برای قرار دادن کانی در سنگ، نمونه سؤال چرخهٔ سنگ را نیز حل کن.