فرضیه چه اجزایی دارد؟
فرضیهٔ روشن متغیر مستقل، متغیر وابسته، جهت رابطه و شرایط اصلی را مشخص میکند. در صورت درخواست دلیل، سازوکار یا دانش پیشین مرتبط نیز به جمله افزوده میشود.
جملهای بنویسید که بتوان با مشاهده یا اندازهگیری بررسی کرد آیا برقرار است یا نه.
پرسش پژوهشی را به متغیرها بشکنید
متغیر مستقل چیزی است که تغییر داده یا گروهبندی میشود؛ متغیر وابسته خروجیای است که اندازهگیری یا مشاهده میشود. عاملهای کنترل نیز شرایطیاند که برای مقایسهٔ منصفانه ثابت نگه داشته میشوند.
الگوی چهارمرحلهای نوشتن
ورودی و خروجی را دقیق نام ببرید.
افزایش، کاهش یا تفاوت مورد انتظار را مشخص کنید.
دامنه و عاملهای ثابت مهم را حفظ کنید.
رابطه را به سازوکار یا دانش مرتبط وصل کنید.
نمونهٔ ساختاری فرضیه
پرسش فرضی: تغییر مقدار الف چه اثری بر ب دارد؟
فرضیهٔ مبهم: الف روی ب اثر دارد.
فرضیهٔ روشن: اگر مقدار الف افزایش یابد و سایر شرایط ثابت بمانند، ب کاهش مییابد؛ زیرا الف فرایند میانی ج را تقویت میکند و ج بر ب اثر کاهنده دارد.
جملهٔ دوم متغیرها، جهت، شرط و مبنای پیشبینی را مشخص کرده است.
فرضیه با پرسش و پیشبینی چه تفاوتی دارد؟
| بخش | کارکرد | شکل رایج |
|---|---|---|
| پرسش | رابطهٔ ناشناخته را مطرح میکند | «اثر الف بر ب چیست؟» |
| فرضیه | پاسخ موقت و آزمونپذیر میدهد | «با افزایش الف، ب کاهش مییابد» |
| پیشبینی | پیامد مورد انتظار در یک وضعیت را میگوید | «در گروه دارای الف بیشتر، ب کمتر خواهد بود» |
آزمونپذیری را کنترل کنید
برای متغیر وابسته باید نشانه یا روش مشاهدهای وجود داشته باشد. واژههایی مانند «بهتر»، «زیاد» یا «مؤثر» را تا حد ممکن با کمیتی روشن یا رفتار قابل مشاهده جایگزین کنید. اگر هیچ نتیجهای نتواند فرضیه را رد کند، جمله بیش از حد کلی است.
جهتدار یا بدون جهت؟
وقتی دانش درسی جهت رابطه را مشخص میکند، آن را بنویسید: افزایش، کاهش یا تفاوت مشخص. اگر اطلاعات برای تعیین جهت کافی نیست، رابطه را بدون حدس مطرح کنید، اما همچنان متغیرها و امکان آزمون را روشن نگه دارید.
علت را در فرضیه حدس نزنید
دلیل باید بر مفهوم یا سازوکار آموختهشده تکیه کند. اگر صورت سؤال اطلاعات کافی نمیدهد، فقط رابطهٔ آزمونپذیر را بنویسید و سازوکار ساختگی اضافه نکنید. میزان قطعیت فرضیه باید موقتبودن آن را حفظ کند.
فرضیه و طراحی آزمایش
یک فرضیهٔ خوب به انتخاب گروهها و اندازهگیری کمک میکند. متغیر مستقل باید قابل تغییر یا مقایسه، متغیر وابسته قابل سنجش و عاملهای مهم دیگر قابل کنترل باشند. با این حال، اگر سؤال فقط فرضیه میخواهد، شرح کامل آزمایش را اضافه نکنید.
خطاهای رایج
- بازنویسی پرسش به شکل خبری بدون پاسخ؛
- نامشخصبودن متغیر مستقل یا وابسته؛
- استفاده از واژههای مبهم و غیرقابل سنجش؛
- نوشتن نتیجهٔ قطعی به جای پاسخ موقت؛
- افزودن علت ساختگی یا خارج از دادهها؛
- قرار دادن چند رابطهٔ متفاوت در یک فرضیه.
تمرین «اگر، آنگاه، زیرا»
برای هر پرسش سه بخش بنویسید: «اگر متغیر مستقل ...»، «آنگاه متغیر وابسته ...»، «زیرا ...». سپس بررسی کنید آیا نتیجهای ممکن است خلاف جمله باشد؛ اگر بله، فرضیه قابل آزمون است.
چکلیست پایان فرضیه
- آیا فرضیه به پرسش پاسخ میدهد؟
- آیا متغیر مستقل و وابسته روشناند؟
- آیا جهت رابطه در صورت امکان مشخص است؟
- آیا شرایط مهم و عاملهای ثابت رعایت شدهاند؟
- آیا جمله با مشاهده یا اندازهگیری قابل آزمون است؟