فرضیه را پیش از دیدن نتیجه بازخوانی کنید
مشخص کنید فرضیه دربارهٔ کدام متغیرها، چه جهتی و در چه شرایطی ادعا کرده است. اگر فرضیه گفته با افزایش الف، ب کاهش مییابد، فقط همان رابطه معیار داوری است؛ یافتههای دیگر جای آن را نمیگیرند.
نتیجه را به شرایط، نمونهها و اندازهگیری همان آزمایش محدود نگه دارید.
الگوی چهارمرحلهای داوری
جهت یا تفاوت مورد انتظار را بنویسید.
دادهٔ تعیینکننده را دقیق گزارش کنید.
سازگاری یا ناسازگاری داده و پیشبینی را نشان دهید.
پشتیبانی، رد یا ناکافیبودن را محدود بیان کنید.
نمونهٔ ساختاری پاسخ
فرضیهٔ فرضی: افزایش الف باعث افزایش ب میشود.
داده: در گروه دارای الف بیشتر، مقدار ب کمتر از گروه مرجع ثبت شده است.
پاسخ: دادهها فرضیه را پشتیبانی نمیکنند؛ زیرا فرضیه افزایش ب را پیشبینی کرده بود، اما ب در گروه دارای الف بیشتر کاهش یافته است. در محدودهٔ این آزمایش، جهت مشاهدهشده مخالف پیشبینی است.
سه نتیجهٔ ممکن
| وضعیت داده | داوری مناسب |
|---|---|
| الگو با پیشبینی سازگار است | دادهها از فرضیه پشتیبانی میکنند |
| الگو آشکارا مخالف پیشبینی است | فرضیه در این آزمایش پشتیبانی نمیشود یا رد میشود |
| داده کم، مبهم یا متناقض است | شواهد برای داوری کافی نیست |
فقط به یک عدد نگاه نکنید
گروهها، زمانها یا سطحهای متغیر مستقل را مطابق سؤال مقایسه کنید. روند کلی، اختلاف تعیینکننده و دادهٔ غیرعادی را ببینید. اگر یک مورد با بقیه ناسازگار است، آن را پنهان نکنید و اثرش بر قطعیت نتیجه را توضیح دهید.
همراهی با علت یکسان نیست
اگر طرح فقط رابطهای مشاهدهای را نشان میدهد یا عاملهای مهم کنترل نشدهاند، نتیجه را علّی ننویسید. میتوانید بگویید دادهها با رابطهٔ پیشبینیشده سازگارند، اما برای نسبتدادن علت به کنترل و طراحی مناسب نیاز است.
وقتی تفاوت کوچک یا دادهها پراکندهاند
اگر صورت سؤال عدم قطعیت، تکرار یا پراکندگی را نشان میدهد، آن را در داوری وارد کنید. تفاوت ظاهری همیشه برای نتیجهٔ قطعی کافی نیست. عبارت «شواهد موجود برای داوری روشن کافی نیست» از حدسزدن دقیقتر است.
فرضیهٔ چندبخشی
اگر فرضیه چند پیشبینی دارد، هر بخش را جدا با داده بسنجید. ممکن است دادهها یک بخش را پشتیبانی و بخش دیگر را رد کنند. نتیجهٔ یککلمهای «درست» یا «غلط» این تفاوت را پنهان میکند.
نتیجه را بیش از دامنه تعمیم ندهید
جامعه، شرایط، سطح متغیر و بازهٔ بررسیشده را حفظ کنید. از یک آزمایش محدود نمیتوان دربارهٔ همهٔ موقعیتها حکم داد. اگر سؤال تعمیم را میخواهد، شباهت شرایط جدید با آزمایش را جداگانه ارزیابی کنید.
خطاهای رایج
- اعلام رد یا تأیید بدون اشاره به داده؛
- انتخاب دادهای نامرتبط با پیشبینی اصلی؛
- نادیدهگرفتن جهت رابطه؛
- تبدیل همراهی مشاهدهشده به علت قطعی؛
- تعمیم نتیجه بیرون از شرایط آزمایش؛
- داوری قطعی با دادههای کم یا متناقض.
تمرین «پیشبینی در برابر مشاهده»
یک جدول دو ستونی بسازید: در ستون اول نتیجهٔ مورد انتظار فرضیه و در ستون دوم دادهٔ واقعی را بنویسید. سپس فقط دربارهٔ میزان سازگاری این دو داوری کنید. این روش جلوی انتخاب گزینشی دادهها را میگیرد.
چکلیست پایان پاسخ
- آیا پیشبینی دقیق فرضیه را نوشتهام؟
- آیا دادهٔ تعیینکننده را گزارش کردهام؟
- آیا جهت و اندازهٔ رابطه را درست مقایسه کردهام؟
- آیا محدودیت شواهد در میزان قطعیت دیده میشود؟
- آیا نتیجه فقط به دامنهٔ آزمایش مربوط است؟