هدف آزمایش را در یک جمله بنویسید
پیش از شرح مراحل، مشخص کنید آزمایش قرار است اثر یا تفاوت کدام عامل را بررسی کند. هدف باید با پرسش یا فرضیه هماهنگ باشد. جزئیاتی که در سنجش همان رابطه نقشی ندارند وارد پاسخ نکنید.
اگر چند عامل همزمان تغییر کنند، معلوم نمیشود نتیجه به کدامیک مربوط است.
متغیرها را نامگذاری کنید
- مستقل: عاملی که عمداً تغییر میدهید یا گروهها بر اساس آن تفاوت دارند.
- وابسته: پیامدی که اندازهگیری یا مشاهده میکنید.
- کنترلشده: شرایط مهم دیگری که برای مقایسه ثابت نگه میدارید.
الگوی ششمرحلهای طراحی
رابطهٔ مورد آزمون را مشخص کنید.
واحدهای همسطح و قابل مقایسه انتخاب کنید.
متغیر مستقل را در سطحهای مشخص قرار دهید.
عاملهای دیگر را ثابت نگه دارید.
متغیر وابسته را یکسان اندازه بگیرید.
نتیجهٔ گروهها را با معیار روشن بسنجید.
نمونهٔ ساختاری طراحی
پرسش فرضی: اثر عامل الف بر پیامد ب را بررسی کنید.
طرح: نمونههای همسطح را به دو گروه تقسیم میکنیم. گروه اول عامل الف را دریافت میکند و گروه مقایسه در همان شرایط، بدون الف نگه داشته میشود. همهٔ عاملهای ج و د ثابت میمانند. ب در زمان و با روش یکسان اندازهگیری و میان دو گروه مقایسه میشود.
این طرح تغییر اصلی، مقایسه، کنترل و سنجش را روشن کرده است.
گروه مقایسه چه نقشی دارد؟
گروه مقایسه نشان میدهد در نبود تغییر اصلی یا در وضعیت مرجع چه اتفاقی میافتد. تفاوت میان گروهها زمانی به متغیر مستقل نسبت داده میشود که سایر شرایط مهم یکسان باشند. نام گروه بهتنهایی کافی نیست؛ تفاوت دقیق آن را بنویسید.
اندازهگیری را عملیاتی کنید
بهجای «نتیجه را بررسی میکنیم» بنویسید چه کمیت یا نشانهای، در چه زمان یا فاصلهای و با چه معیار مشترکی ثبت میشود. روش سنجش باید برای همهٔ گروهها یکسان باشد.
| بخش مبهم | نسخهٔ روشنتر |
|---|---|
| نمونهها را بررسی میکنیم | شاخص ب را در پایان بازهٔ تعیینشده اندازه میگیریم |
| شرایط یکسان است | عاملهای ج، د و مدت زمان ثابت میمانند |
| نتایج را مقایسه میکنیم | میانگین یا تغییر شاخص ب در دو گروه سنجیده میشود |
تکرار و تعداد نمونه
اگر سؤال انتظار طراحی دقیق دارد، تکرار یا استفاده از چند نمونهٔ همسطح را ذکر کنید تا نتیجه به یک مورد تصادفی وابسته نباشد. تعداد مشخص را فقط وقتی بنویسید که صورت سؤال داده یا منطق مسئله آن را تعیین کرده باشد.
ترتیب مراحل و ایمنی
مراحل را از آمادهسازی تا ثبت نتیجه به ترتیب بنویسید. شرطهای ایمنی یا اخلاقی مرتبط با موقعیت را رعایت کنید و آزمایشی پیشنهاد ندهید که از چارچوب آموزشی سؤال خارج است. در پاسخ امتحانی، روش باید قابل فهم و متناسب با امکانات فرضشده باشد.
نتیجه را از قبل قطعی نکنید
طراحی آزمایش روش بررسی فرضیه است، نه اعلام قطعی درستی آن. بنویسید چه الگویی از دادهها فرضیه را پشتیبانی یا رد میکند. نتیجهٔ نهایی باید پس از مشاهدهٔ دادهها ساخته شود.
خطاهای رایج
- تغییر همزمان چند عامل اصلی؛
- نداشتن گروه یا وضعیت مرجع؛
- نامشخصبودن متغیر وابسته و روش سنجش؛
- یکسان نبودن زمان یا روش اندازهگیری گروهها؛
- نوشتن نتیجهٔ دلخواه به جای معیار داوری؛
- افزودن عدد و شرایطی که سؤال تعیین نکرده است.
تمرین جدول متغیرها
قبل از نوشتن مراحل، جدولی با سه ردیف «تغییر میدهم»، «اندازه میگیرم» و «ثابت نگه میدارم» بسازید. اگر در ردیف اول بیش از یک عامل مستقل دارید، طرح را بازبینی کنید. سپس جدول را به مراحل اجرایی تبدیل کنید.
چکلیست پایان طراحی
- آیا هدف و فرضیه با طرح هماهنگاند؟
- آیا متغیر مستقل و وابسته مشخصاند؟
- آیا گروه یا وضعیت مقایسه وجود دارد؟
- آیا عاملهای اثرگذار دیگر ثابت ماندهاند؟
- آیا روش و زمان سنجش برای همه یکسان است؟
- آیا معیار پشتیبانی یا رد فرضیه روشن است؟