رابطهٔ اجتماعی را مرز تحلیل قرار بده
یک فرد میتواند همزمان چند جایگاه داشته باشد. مشخص کن سؤال او را در رابطه با چه گروه یا نهادی بررسی میکند. جایگاه خانوادگی، شغلی و آموزشی را بدون دلیل در یک پاسخ ترکیب نکن.
منزلت را بهصورت یک جایگاه نامگذاری کن
بپرس فرد در این رابطه «چه کسی» است، نه اینکه چه کاری انجام میدهد. عنوان جایگاه را کوتاه و مشخص بنویس و شاهد عضویت یا موقعیت را از متن بیاور.
فرد | رابطه یا نهاد | منزلت | نوع کسب جایگاه | انتظار نقش | رفتار واقعی | تغییر جایگاه
نقش را با فعل رفتاری بنویس
برای هر منزلت، انتظارهای مرتبط را به صورت عمل قابل مشاهده بیان کن. نقش را با ویژگی شخصیتی یا عنوان جایگاه یکی ندان. «معلم» منزلت است و «آموزشدادن و ارزیابیکردن» نمونهای از انتظار نقش.
انتسابی و اکتسابی را از مسیر بهدستآمدن بسنج
آیا فرد بدون انتخاب و تلاش مستقیم در جایگاه قرار گرفته یا آن را از مسیر کنش و دستاورد به دست آورده است؟ پاسخ را به همان جایگاه خاص محدود کن؛ یک شخص میتواند همزمان هر دو نوع منزلت داشته باشد.
مجموعه نقشها را از تعدد جایگاه جدا کن
ممکن است یک منزلت در ارتباط با افراد مختلف انتظارهای متعددی ایجاد کند. از سوی دیگر، فرد میتواند چند منزلت جدا داشته باشد. نخست تعداد جایگاهها را مشخص و سپس ارتباطهای هر جایگاه را رسم کن.
تعارض نقش را میان انتظارهای ناسازگار پیدا کن
دو انتظار از جایگاههای متفاوت یا ارتباطهای مختلف را کنار هم بنویس و نشان بده چرا انجام همزمان آنها دشوار است. صرف زیادبودن وظایف برای اثبات تعارض کافی نیست.
فشار نقش را درون یک مجموعه انتظار بررسی کن
اگر چند انتظار مرتبط با یک جایگاه منابع یا زمان فرد را در جهتهای متفاوت میکشند، موقعیت را دقیق شرح بده. نامگذاری را بر اساس تعریف کتاب و ساخت سناریو انجام بده.
تحرک را با نقطهٔ آغاز و پایان بسنج
جایگاه فرد را در دو زمان یا دو موقعیت مقایسه کن. تنها تغییر شغل یا مکان، بدون تغییر در بعد مورد سنجش، برای نتیجهگیری کافی نیست. شاخص مقایسه را ثابت نگه دار.
جهت و نوع تحرک را جدا بنویس
ابتدا مشخص کن جایگاه در چه بعدی تغییر کرده و سپس جهت یا شکل جابهجایی را نام ببر. اگر سؤال دربارهٔ فرد و نسل او اطلاعات میدهد، نقطههای مقایسه را دقیق تعیین کن.
عامل و پیامد را از خود تحرک جدا کن
آموزش، فرصت شغلی یا تغییر ساختار میتواند علت باشد و تغییر سبک زندگی یا شبکهٔ روابط پیامد. خود جابهجایی منزلتی را میان این دو قرار بده و زنجیره را وارونه ننویس.
پاسخ را به سه گزاره تقسیم کن
جایگاه آغاز، شواهد تغییر و جایگاه پایان را بنویس؛ سپس نوع تحرک را نتیجه بگیر. برای هویت وابسته به جایگاه از راهنمای هویت اجتماعی و برای تغییر گستردهتر از راهنمای تغییر اجتماعی کمک بگیر.