دو مسیر تشخیص
در «کَتَبَ الطّالبُ الدرسَ»، الطالب فاعل است. در «کُتِبَ الدرسُ»، فعل مجهول و الدرس نائبفاعل است.
فقط به جای اسم نگاه نکن؛ ساخت فعل و معنای جمله تعیین میکند اسم فاعل است یا نائبفاعل.
سؤال ۱: فاعل آشکار
در «فَتَحَ الحارسُ البابَ»، فاعل و مفعولبه را مشخص کنید.
پاسخ: الحارسُ فاعل مرفوع و البابَ مفعولبه منصوب است.
سؤال ۲: نائبفاعل
در «فُتِحَ البابُ»، نقش «البابُ» چیست؟
پاسخ: نائبفاعل مرفوع؛ انجامدهنده حذف و فعل مجهول شده است.
سؤال ۳: تبدیل معلوم به مجهول
«کَتَبَ التلمیذُ الواجبَ» را به جملهٔ مجهول تبدیل کنید.
پاسخ: کُتِبَ الواجبُ؛ التلمیذ حذف و الواجبُ نائبفاعل مرفوع میشود.
سؤال ۴: تشخیص از حرکت فعل
چرا «الخبرُ» در «سُمِعَ الخبرُ» فاعل نیست؟
پاسخ: «سُمِعَ» ساخت ماضی مجهول دارد؛ پس الخبرُ نائبفاعل است.
سؤال ۵: فاعل ضمیر پنهان
فاعل «أکتبُ درسی» چیست؟
پاسخ: ضمیر مستتر «أنا» که از شناسهٔ فعل شناخته میشود.
سؤال ۶: فاعل متأخر
در «وصلَ إلى المدرسةِ المعلّمُ»، فاعل کدام واژه است؟
پاسخ: المعلّمُ؛ فاصلهگرفتن از فعل یا آمدن پس از جار و مجرور نقش فاعل را عوض نمیکند.
سؤال ۷: علامت رفع
وجه مشترک اعرابی فاعل و نائبفاعل در حالت مفرد چیست؟
پاسخ: هر دو مرفوعاند و در مفرد معمولاً ضمه میگیرند.
سؤال ۸: ترجمهٔ مجهول
«زُرِعَتِ الأشجارُ» را ترجمه و نائبفاعل را تعیین کنید.
پاسخ: «درختان کاشته شدند.» الأشجارُ نائبفاعل است.
سؤال ۹: یافتن خطا
دانشآموز در «کَسَرَ الولدُ الزجاجَ» واژهٔ الزجاجَ را فاعل دانسته است. دلیل رد چیست؟
پاسخ: الولدُ انجامدهنده و مرفوع است؛ الزجاجَ چیزی است که شکسته شده و مفعولبه منصوب است.
سؤال ۱۰: مقایسهٔ دو جمله
نقش «الرسالة» را در «قرأَ علیٌّ الرسالةَ» و «قُرِئَتِ الرسالةُ» مقایسه کنید.
پاسخ: در جملهٔ اول مفعولبه منصوب و در جملهٔ دوم نائبفاعل مرفوع است.
چطور خودتصحیح کنی؟
فعل را معلوم یا مجهول علامت بزن، شناسهٔ آن را برای ضمیر پنهان بخوان، سپس اسم مرفوع را پیدا کن و با ترجمه بررسی کن انجامدهنده است یا در جملهٔ مجهول جای مفعول را گرفته است.