قالب تحلیل
مقدمهها | نتیجه | مفهوم واسطه | دلیل اعتبار یا عدم اعتبار
۱. یافتن نتیجه
«همهٔ گیاهان این باغ برچسب دارند. این بوته گیاه این باغ است. پس این بوته برچسب دارد.» نتیجه را مشخص کن.
پاسخ
«این بوته برچسب دارد» نتیجه است و دو گزارهٔ پیشین مقدمهاند.
۲. حد وسط
در استدلال سؤال ۱، مفهوم واسطهای که دو مقدمه را پیوند میدهد چیست؟
پاسخ
«گیاه این باغ» حد وسط است؛ در نتیجه ظاهر نمیشود اما موضوعها را به هم پیوند میدهد.
۳. اعتبار صورت
«همهٔ الفها ب هستند؛ همهٔ بها ج هستند؛ پس همهٔ الفها ج هستند.» معتبر است؟
پاسخ
بله؛ اگر هر الف در مجموعهٔ ب و هر ب در ج باشد، هر الف نیز در ج است.
۴. نتیجهگیری نامعتبر
«همهٔ نویسندگان مطالعه میکنند. سارا مطالعه میکند. پس سارا نویسنده است.» خطا را توضیح بده.
پاسخ
از مطالعهکردن نمیتوان نویسندهبودن را نتیجه گرفت؛ ممکن است افراد دیگری نیز مطالعه کنند.
۵. صدق و اعتبار
آیا درستبودن نتیجه بهتنهایی اعتبار استدلال را ثابت میکند؟
پاسخ
خیر؛ اعتبار به رابطهٔ منطقی مقدمات و نتیجه مربوط است. نتیجه ممکن است تصادفاً درست باشد.
۶. صورت معتبر با مقدمهٔ نادرست
«همهٔ پرندگان آبزیاند؛ همهٔ گنجشکها پرندهاند؛ پس همهٔ گنجشکها آبزیاند.» صورت معتبر است؟ گزارهها صادقاند؟
پاسخ
صورت انتقال کلی معتبر است، اما مقدمهٔ اول و در نتیجه گزارهٔ پایانی صادق نیستند. این مثال تفاوت اعتبار و صدق را نشان میدهد.
۷. مقدمهٔ پنهان
«این شکل مربع است، پس چهار ضلع دارد.» مقدمهٔ کلی پنهان را بنویس.
پاسخ
«هر مربع چهار ضلع دارد.»
۸. آزمون مثال نقض
برای نقد «هر دانشآموز منظم نمرهٔ خوب دارد؛ علی نمرهٔ خوب دارد؛ پس منظم است» چه مثال نقضی کافی است؟
پاسخ
وجود فردی که نمرهٔ خوب دارد اما منظم نیست، نشان میدهد نتیجه از مقدمات لازم نمیآید.
خودتصحیح
| معیار | امتیاز |
|---|---|
| تفکیک مقدمه و نتیجه | ۶ |
| تشخیص صورت و حد وسط | ۶ |
| دلیل اعتبار یا مثال نقض | ۸ |
فقط نوشتن «معتبر/نامعتبر» کافی نیست. روش کامل در راهنمای تحلیل قیاس آمده است.