مثالها برای تمرین ساخته شدهاند. اصطلاحها و دستهبندیها را با کتاب درسی پایهٔ خودت تطبیق بده.
۱. مفهوم و مصداق
سؤال: در عبارت «کتاب»، تفاوت مفهوم و مصداق را با یک مثال بیان کن.
پاسخ پیشنهادی
مفهوم، معنای کلی کتاب در ذهن است؛ یک جلد مشخص روی میز، مصداق آن مفهوم است.
۲. کلی و جزئی
سؤال: «دانشآموز» و «این دانشآموز» را مقایسه کن.
پاسخ پیشنهادی
دانشآموز مفهومی کلی و قابل صدق بر افراد متعدد است؛ «این دانشآموز» به فردی معین اشاره میکند و جزئی است.
۳. نسبت مفاهیم
سؤال: نسبت «پرنده» و «گنجشک» چیست؟
پاسخ پیشنهادی
عموم و خصوص مطلق؛ هر گنجشک پرنده است، اما هر پرنده گنجشک نیست.
۴. تعریف جامع
سؤال: چرا تعریف «مثلث شکلی است» جامع و مانع نیست؟
پاسخ پیشنهادی
ویژگیهای لازم مثل سه ضلع را نمیگوید و شکلهای بسیار دیگری را نیز دربرمیگیرد؛ پس هم مبهم و هم بیش از حد گسترده است.
۵. قضیهٔ حملی
سؤال: در «بعضی کتابها مصورند» موضوع، محمول و سور را مشخص کن.
پاسخ پیشنهادی
موضوع «کتابها»، محمول «مصور» و سور «بعضی» است؛ قضیه جزئی و موجبه است.
۶. تناقض
سؤال: نقیض «همهٔ دانشآموزان حاضرند» چیست؟
پاسخ پیشنهادی
«بعضی دانشآموزان حاضر نیستند». برای رد حکم کلی مثبت، وجود دستکم یک مورد منفی کافی است.
۷. قیاس
سؤال: نتیجه را بنویس: همهٔ پژوهشگران دقیقاند؛ سارا پژوهشگر است؛ پس ...
پاسخ پیشنهادی
سارا دقیق است. حکم کلی بر مصداقی که در گروه پژوهشگران قرار دارد حمل میشود.
۸. استقرا
سؤال: مشاهدهٔ چند فلز و نتیجهگیری دربارهٔ همهٔ فلزها چه محدودیتی دارد؟
پاسخ پیشنهادی
نمونههای محدود همهٔ مصداقها را پوشش نمیدهند؛ نتیجهٔ کلی احتمالی است و به تنوع و نمایندگی نمونه وابسته میماند.
۹. تمثیل
سؤال: چرا شباهت دو پدیده در یک ویژگی، یکسانی آنها در همهٔ ویژگیها را ثابت نمیکند؟
پاسخ پیشنهادی
شباهت باید با موضوع نتیجه مرتبط باشد؛ یک شباهت سطحی نمیتواند تفاوتهای مهم یا ویژگیهای بررسینشده را حذف کند.
۱۰. مغالطهٔ اشتراک لفظ
سؤال: در استدلالی واژهٔ «شیر» یکبار به معنی حیوان و بار دیگر به معنی نوشیدنی به کار رفته است. خطا چیست؟
پاسخ پیشنهادی
معنای یک لفظ در میانهٔ استدلال تغییر کرده و پیوند ظاهری ساخته است؛ این اشتراک لفظی است.
چطور خودتصحیح کنی؟
لفظ، مفهوم، مصداق و نقش هر گزاره را جدا بنویس و تغییر معنای واژهها را بررسی کن. تمرین بیشتر در نمونه سؤال تألیفی منطق و راهنمای مغالطهها قرار دارد.