مرز صرف و نحو
در «کَتَبَ الطالبُ»، «کَتَبَ» از نظر صرفی فعل ماضی سومشخص مفرد مذکر است؛ «الطالبُ» از نظر نحوی فاعل است.
نوع واژه ← ریشه یا اجزا ← زمان/شمار/جنس ← معنی ← نقش نحوی در صورت درخواست
سؤال ۱: تحلیل فعل
«کَتَبوا» را از نظر نوع، زمان، شخص، شمار و جنس تحلیل کنید.
پاسخ: فعل ماضی، سومشخص، جمع، مذکر و هماهنگ با ضمیر «هم».
سؤال ۲: اسم جمع
شناسنامهٔ صرفی «المعلّمونَ» چیست؟
پاسخ: اسم، معرفه با «ال»، جمع مذکر سالم؛ مفرد آن «معلّم» است.
سؤال ۳: مؤنث مفرد
چه نشانهای در «مدرسة» به مؤنثبودن اسم کمک میکند؟
پاسخ: تاء مربوطه در پایان؛ واژه اسم مفرد مؤنث است.
سؤال ۴: ضمیر متصل
«کتابُهم» را به اجزای صرفی تقسیم کنید.
پاسخ: «کتاب» اسم و «هم» ضمیر متصل جمع مذکر است؛ در این ترکیب به معنی «کتاب آنان» میآید.
سؤال ۵: اسم فاعل
«کاتب» از چه ریشهای و چه نوع مشتقی است؟
پاسخ: از ریشهٔ «ک ت ب» و اسم فاعل؛ کسی که مینویسد.
سؤال ۶: اسم مفعول
«مکتوب» را با «کاتب» مقایسه کنید.
پاسخ: هر دو از ریشهٔ «ک ت ب» هستند؛ مکتوب اسم مفعول و کاتب اسم فاعل است.
سؤال ۷: جمع مؤنث سالم
مفرد و نوع جمع «لاعبات» را بنویسید.
پاسخ: مفرد «لاعبة» و نوع آن جمع مؤنث سالم است.
سؤال ۸: فعل جمع مؤنث
«یذهَبنَ» با کدام ضمیر هماهنگ است و چه زمانی دارد؟
پاسخ: با «هُنَّ»؛ فعل مضارع سومشخص جمع مؤنث.
سؤال ۹: یافتن ریشه
ریشهٔ مشترک «استغفار» و «غفور» چیست؟
پاسخ: «غ ف ر»؛ حروف افزوده را باید از هستهٔ مشترک خانواده جدا کرد.
سؤال ۱۰: یافتن خطا
دانشآموز در تحلیل صرفی «الطالبُ» فقط نوشته «فاعل». پاسخ چرا ناقص است؟
پاسخ: فاعل نقش نحوی است؛ تحلیل صرفی باید دستکم اسمبودن، مفرد، مذکر و معرفهبودن واژه را گزارش کند.
چطور خودتصحیح کنی؟
واژه را در جمله بخوان، اجزای متصل را جدا کن و یک جدول کوچک برای نوع، ریشه، شمار، جنس و زمان بساز. در پایان نقش نحوی را در ستونی جدا بنویس تا دو نوع تحلیل مخلوط نشوند.