روش اجرای آزمونک
برای هر واژه سه خط بنویسید: ریشه، نوع مشتق و ترجمه در همان جمله. حرکتگذاری ناقص را با قرینهٔ معنایی و ساخت صرفی جبران کنید.
اسم فاعل معمولاً انجامدهنده و اسم مفعول چیزی یا کسی است که عمل بر آن انجام شده است.
۱. کاتِب و مَکتوب
ریشه و نوع هر واژه را مشخص و ترجمه کنید.
پاسخ
هر دو از ریشهٔ «ک ت ب» هستند. «کاتِب» اسم فاعل به معنای نویسنده یا نویسندهشونده نیست، بلکه انجامدهندهٔ نوشتن است؛ «مَکتوب» اسم مفعول به معنای نوشتهشده است.
۲. الطّالبُ قارئٌ الکتابَ
واژهٔ مشتق را پیدا و نقش معنایی آن را توضیح دهید.
پاسخ
«قارئ» از ریشهٔ «ق ر أ» اسم فاعل است و دانشآموز را بهعنوان خوانندهٔ کتاب معرفی میکند: دانشآموز خوانندهٔ کتاب است.
۳. البابُ مفتوحٌ
«مفتوح» اسم فاعل است یا مفعول؟ چرا؟
پاسخ
اسم مفعول از ریشهٔ «ف ت ح» است؛ در جمله، در بر چیزی انجام شده و «بازشده/باز» معنا میدهد.
۴. مُعَلِّم و مُعَلَّم
تفاوت معنا را با توجه به حرکت میانی توضیح دهید.
پاسخ
«مُعَلِّم» انجامدهندهٔ آموزش و اسم فاعل است؛ «مُعَلَّم» آموزشدادهشده و اسم مفعول است. تشدید مشترک است اما کسره و فتحهٔ پیش از حرف پایانی معنا را عوض میکند.
۵. أکرَمَ ← مُکرِم / مُکرَم
دو مشتق را بسازید و ترجمه کنید.
پاسخ
از فعل غیرثلاثی «أکرَمَ»، «مُکرِم» اسم فاعل یعنی گرامیدارنده و «مُکرَم» اسم مفعول یعنی گرامیداشتهشده است.
۶. این واژهها را دستهبندی کنید
ناصِر، مَنصور، سامِع، مَسموع را به دو گروه ببرید.
پاسخ
ناصِر و سامِع اسم فاعلاند؛ مَنصور و مَسموع اسم مفعولاند. ریشهها بهترتیب ن ص ر و س م ع هستند.
۷. الطّریقُ مُستَخدَمٌ
واژهٔ «مُستَخدَم» را تحلیل و جمله را ترجمه کنید.
پاسخ
در این بافت اسم مفعول از «اِستَخدَمَ» است و راه چیزی است که استفاده شده/مورد استفاده است. ترجمه: راه مورد استفاده است.
۸. انتخاب از روی معنا
برای معنای «کمککننده» میان «ناصِر» و «مَنصور» کدام را انتخاب میکنید؟
پاسخ
«ناصِر» چون اسم فاعل و انجامدهندهٔ یاری است. «مَنصور» یعنی یاریشده و اسم مفعول است.
۹. جملهسازی کنترلشده
با «مَحفوظ» جملهای کوتاه بسازید که مفعولبودن معنا روشن باشد.
پاسخ پیشنهادی
«النَّصُّ مَحفوظٌ.» یعنی متن حفظشده است. «محفوظ» از ریشهٔ ح ف ظ اسم مفعول است.
۱۰. خطای تحلیل را اصلاح کنید
دانشآموز نوشته است: «مَسموع یعنی شنونده، پس اسم فاعل است.» خطا چیست؟
پاسخ
«مَسموع» بر وزن مفعول و به معنای شنیدهشده است؛ اسم مفعول است. «سامِع» شنونده و اسم فاعل است.
جدول خودتصحیح
| معیار | کنترل |
|---|---|
| ریشه | حروف اصلی درست جدا شدهاند؟ |
| ساخت | وزن ثلاثی یا الگوی غیرثلاثی درست است؟ |
| جهت عمل | انجامدهنده و پذیرنده جابهجا نشدهاند؟ |
| حرکت | کسره و فتحهٔ تمایزبخش دیده شدهاند؟ |
| ترجمه | معنا با جمله و مرجع واژه سازگار است؟ |