خواسته را دقیق بنویس، دادههای لازم را فهرست کن و سپس موجود و مفقود را مقایسه کن.
۱. تندی
داده: جسم ۱۰۰ متر حرکت کرده است. آیا برای محاسبهٔ تندی متوسط کافی است؟
پاسخ
خیر؛ علاوه بر مسافت، زمان طی مسیر لازم است.
۲. میانگین
داده: مجموع پنج نمره ۸۰ است. آیا برای میانگین کافی است؟
پاسخ
بله؛ مجموع و تعداد معلوماند، پس میانگین ۸۰÷۵=۱۶ است.
۳. چگالی
داده: جرم جسم ۶۰ گرم است. آیا چگالی تعیین میشود؟
پاسخ
خیر؛ حجم جسم نیز لازم است، چون چگالی نسبت جرم به حجم است.
۴. رشد گیاه
داده: گیاه گروه روشن بلندتر شده است. آیا برای نتیجهگیری دربارهٔ اثر نور کافی است؟
پاسخ
ناکافی است؛ مقدار اولیه، آب، گونه، دما، مدت و گروه مقایسه باید معلوم یا کنترل شوند.
۵. اعتبار منبع
داده: یک نامه در سال رخداد نوشته شده است. آیا برای معتبر دانستن همهٔ محتوای آن کافی است؟
پاسخ
خیر؛ نویسنده، هدف، مخاطب، دسترسی او به اطلاعات و سازگاری با منابع دیگر نیز لازماند.
۶. فاصلهٔ واقعی
داده: فاصله روی نقشه ۴ سانتیمتر است. آیا فاصلهٔ واقعی به دست میآید؟
پاسخ
خیر؛ مقیاس نقشه لازم است تا اندازهٔ روی نقشه به فاصلهٔ واقعی تبدیل شود.
۷. مقایسهٔ دو گروه
داده: میانگین هر دو گروه ۱۵ است. آیا برای یکسانبودن توزیعها کافی است؟
پاسخ
خیر؛ پراکندگی، تعداد دادهها و شکل توزیعها ممکن است متفاوت باشند.
۸. رد حکم کلی
داده: برای حکم «همهٔ پرندگان پرواز میکنند»، شترمرغ معرفی شده است. آیا برای رد حکم کافی است؟
پاسخ
بله، اگر پرندهبودن و پروازنکردن شترمرغ پذیرفته باشد؛ یک مثال نقض معتبر حکم کلی را رد میکند.
چطور خودتصحیح کنی؟
برای هر سؤال سه سطر بنویس: خواسته، دادهٔ لازم و دادهٔ موجود. اگر کافی نیست، دقیقاً نام متغیر یا اطلاعات گمشده را ذکر کن.