نوشتن «خوب است» یا «نادرست است» کافی نیست؛ داوری باید به یک معیار و شاهد مشخص تکیه کند.
۱. روش پژوهش
ادعا: از تجربهٔ یک دانشآموز نتیجه گرفته شده که روش مطالعه برای همه مؤثر است. اعتبار ادعا را ارزیابی کن.
پاسخ
از نظر کفایت نمونه ضعیف است؛ تجربهٔ یک نفر نمایندهٔ همه نیست و برای تعمیم به نمونهٔ بزرگتر و متنوع نیاز است.
۲. آمار
گزارش: دو کلاس فقط با میانگین نمره مقایسه شدهاند. کاملبودن مقایسه را ارزیابی کن.
پاسخ
مقایسه ناقص است؛ میانگین مرکز را نشان میدهد اما پراکندگی، تعداد دادهها و شرایط دو کلاس نیز برای داوری لازماند.
۳. تاریخ
منبع: خاطرهای سی سال پس از رخداد نوشته شده و با سند همزمان اختلاف دارد. ارزش منبع را ارزیابی کن.
پاسخ
خاطره برای شناخت برداشت نویسنده ارزش دارد، اما فاصلهٔ زمانی احتمال خطای حافظه را بالا میبرد؛ باید با اسناد همزمان سنجیده شود.
۴. زیست
آزمایش: اثر نور سنجیده شده، اما گروهها آب متفاوت دریافت کردهاند. روش را ارزیابی کن.
پاسخ
روش برای نسبتدادن نتیجه به نور اعتبار کافی ندارد؛ مقدار آب متغیر مداخلهگر است و باید یکسان شود.
۵. شیمی
ادعا: چون یک واکنش در دمای بالاتر سریعتر بود، همهٔ واکنشها همیشه چنیناند. ارزیابی کن.
پاسخ
نتیجه بیش از شواهد تعمیم یافته است؛ داده فقط همان واکنش و محدودهٔ شرایط را پشتیبانی میکند.
۶. فارسی
برداشت: تنها بر پایهٔ یک واژه گفته شده فضای کل شعر ناامیدکننده است. ارزیابی کن.
پاسخ
شاهد کافی نیست؛ باید شبکهٔ واژگان، تصویرها، لحن و پایان شعر نیز با این برداشت سازگار باشند.
۷. جغرافیا
پیشنهاد: کوتاهترین مسیر مستقیم، بدون توجه به شیب و راه موجود، بهترین مسیر معرفی شده است. ارزیابی کن.
پاسخ
معیار فاصله بهتنهایی کافی نیست؛ زمان، شیب، ایمنی، هزینه و شبکهٔ راه باید سنجیده شوند.
۸. منطق
استدلال: «دو نفر موفق این روش را بهکار بردهاند؛ پس روش علت موفقیت است.» ارزیابی کن.
پاسخ
استدلال رابطهٔ علّی را ثابت نمیکند؛ نمونه محدود است و عاملهای دیگر یا انتخاب گزینشی شواهد بررسی نشدهاند.
چطور خودتصحیح کنی؟
پاسخ را با معیار آغاز کن، شاهد را نام ببر و با یک داوری محدود پایان بده. دستکم یک نقطهٔ قوت یا ضعف مشخص بنویس.