در هر پاسخ جامعهٔ هدف، نمونهٔ واقعی و تفاوت احتمالی میان آن دو را بنویس.
۱. یک کلاس
داده: ۲۵ دانشآموز یک کلاس روش الف را پسندیدهاند. آیا میتوان گفت همهٔ دانشآموزان کشور آن را میپسندند؟
پاسخ
خیر؛ نمونه از یک کلاس و احتمالاً یک مدرسه است و نمایندهبودن آن برای کل کشور ثابت نشده است.
۲. داوطلبان پاسخگو
داده: نظرسنجی اختیاری یک کانال نشان میدهد بیشتر پاسخدهندگان از برنامه راضیاند. دامنهٔ نتیجه چیست؟
پاسخ
نتیجه فقط دربارهٔ پاسخدهندگان همان نظرسنجی معتبر است؛ خودانتخابی میتواند افراد بسیار راضی یا ناراضی را بیشتر جذب کند.
۳. نمونهٔ تصادفی
طرح: از فهرست کامل دانشآموزان یک مدرسه، ۱۰۰ نفر بهتصادف انتخاب شدهاند. نتیجه را تا کجا میتوان تعمیم داد؟
پاسخ
با توجه به پوشش و انتخاب تصادفی، تعمیم به همان مدرسه قابل دفاعتر است؛ برای مدارس دیگر به نمونهگیری جدا نیاز است.
۴. یک بار اندازهگیری
داده: دمای یک شهر در یک ظهر ۳۵ درجه بوده است. آیا «این شهر همیشه گرم است» مجاز است؟
پاسخ
خیر؛ یک زمان نمایندهٔ همهٔ فصلها و ساعتها نیست. نتیجه فقط دمای همان مکان و زمان را گزارش میکند.
۵. گونهٔ گیاه
آزمایش: اثر نور بر رشد یک گونهٔ گیاهچه سنجیده شده است. آیا نتیجه برای همهٔ گیاهان قطعی است؟
پاسخ
خیر؛ واکنش گونهها و مراحل رشد میتواند متفاوت باشد. دامنهٔ مستقیم نتیجه همان گونه و شرایط آزمایش است.
۶. بازهٔ داده
داده: در دماهای ۲۰ تا ۳۰ درجه، سرعت یک فرایند بیشتر شده است. آیا روند تا ۱۰۰ درجه هم قطعی است؟
پاسخ
خیر؛ برونیابی بسیار دور از بازهٔ مشاهدهشده بدون شاهد مجاز نیست و ممکن است سازوکار در دماهای بالا تغییر کند.
۷. متن تاریخی
منبع: یک نویسنده رفتار یک گروه کوچک را شرح داده است. آیا میتوان آن را رفتار همهٔ مردم دوره دانست؟
پاسخ
خیر؛ جایگاه نویسنده، گروه مشاهدهشده و منابع دیگر باید بررسی شوند. روایت محدود، جامعهٔ کامل را نمایندگی نمیکند.
۸. زبان قطعی
پاسخ: «این روش برای همه و همیشه بهترین است.» آن را متناسب با یک آزمایش کوچک بازنویسی کن.
پاسخ
«در نمونه و شرایط این آزمایش، روش مورد نظر نتیجهٔ بهتری نشان داد.» این عبارت جامعه، شرایط و قطعیت را محدود میکند.
چطور خودتصحیح کنی؟
واژههای «همه»، «همیشه» و «قطعاً» را پیدا کن؛ سپس جامعه، زمان، مکان و شرایط واقعی نمونه را جایگزین تعمیم گسترده کن.