ترتیب تحلیل
در «کَتَبَ الطالبُ الدرسَ»، ابتدا جملهٔ فعلیه و فعل را میشناسیم؛ سپس الطالبُ فاعل مرفوع و الدرسَ مفعولبه منصوب است.
نام نقش + حالت اعرابی + دلیل کوتاه؛ مثال: «فاعل مرفوع، چون انجامدهندهٔ فعل است».
سؤال ۱: جملهٔ فعلیه
نقش «المعلّمُ» و «السؤالَ» را در «شرحَ المعلّمُ السؤالَ» بنویسید.
پاسخ: المعلّمُ فاعل مرفوع و السؤالَ مفعولبه منصوب است.
سؤال ۲: جملهٔ اسمیه
در «العلمُ نورٌ»، نقش دو اسم چیست؟
پاسخ: العلمُ مبتدا و نورٌ خبر؛ هر دو در این الگوی ساده مرفوعاند.
سؤال ۳: خبر مقدم
«فی الصفِّ طلابٌ» را نقشگذاری کنید.
پاسخ: فی حرف جر، الصفِّ اسم مجرور، شبهجمله خبر مقدم و طلابٌ مبتدای مؤخر است.
سؤال ۴: إنّ
نقش و اعراب «الطالب» و «مجتهد» را در «إنَّ الطالبَ مجتهدٌ» بنویسید.
پاسخ: الطالبَ اسم إنّ و منصوب؛ مجتهدٌ خبر إنّ و مرفوع.
سؤال ۵: کان
در «کان الجوُّ جمیلًا»، چرا دو اسم حرکت متفاوت دارند؟
پاسخ: الجوُّ اسم کان و مرفوع؛ جمیلًا خبر کان و منصوب است.
سؤال ۶: صفت
در «رأیتُ طالبًا مجتهدًا»، نقش مجتهدًا چیست؟
پاسخ: صفتِ طالبًا؛ در نکرهبودن، جنس، شمار و نصب با موصوف هماهنگ است.
سؤال ۷: حال
در «دخلَ الطالبُ مسرورًا»، مسرورًا چه نقشی دارد؟
پاسخ: حال منصوب؛ وضعیت الطالب را هنگام ورود بیان میکند.
سؤال ۸: مفعول مطلق
نقش «شکرًا» را در «شکرتُ المعلّمَ شکرًا» تعیین کنید.
پاسخ: مفعول مطلق منصوب و همریشه با فعل؛ المعلّمَ مفعولبه است.
سؤال ۹: علت
در «درستُ طلبًا للنجاحِ»، نقش طلبًا و النجاحِ چیست؟
پاسخ: طلبًا مفعوللأجله منصوب و النجاحِ اسم مجرور پس از لام است.
سؤال ۱۰: تحلیل ترکیبی
«ذهبَ الطالبُ صباحًا إلى المدرسةِ» را نقشگذاری کنید.
پاسخ: ذهبَ فعل، الطالبُ فاعل مرفوع، صباحًا ظرف زمان منصوب، إلى حرف جر و المدرسةِ اسم مجرور است.
چطور خودتصحیح کنی؟
نوع جمله را تعیین کن، عاملها را قاب بگیر، هسته و وابسته را با پیکان وصل کن و برای هر پاسخ یک دلیل معنایی یا دستوری بنویس. سپس حرکت را با نقش کنترل کن.