پرسش روشن، سنجش مناسب، نمونهٔ نماینده و تحلیل محتاطانه باید کنار هم باشند؛ قوت یک حلقه ضعف حلقهٔ دیگر را جبران نمیکند.
۱. سؤال پژوهشی بساز
سؤال پژوهشی بنویسید موضوع کلی را به پرسش محدود، بیطرف و سنجیدنی تبدیل میکند.
۲. متغیرها را تعریف کن
ابتدا مستقل و وابسته را تشخیص بده و سپس در تعریف عملیاتی شاخص، ابزار، واحد و بازه را بنویس.
۳. فرضیهٔ آزمونپذیر بنویس
آزمونک فرضیه رابطهٔ موقت میان متغیرها و شرایط کنترل را تمرین میدهد.
۴. روش و طرح را انتخاب کن
با انتخاب روش تحقیق میان آزمایش، پیمایش، مشاهده، مصاحبه و سند تصمیم بگیر؛ سپس طراحی آزمایش را کامل کن.
۵. ابزار سنجش را ارزیابی کن
روایی و پایایی میسنجد ابزار چیز درست را با ثبات اندازه میگیرد یا نه؛ پرسشنامهٔ بیطرف خطاهای عبارت را اصلاح میکند.
۶. جامعه و نمونه را درست انتخاب کن
جامعه و نمونه دامنهٔ هدف را روشن میکند و سوگیری نمونهگیری گروههای حذفشده را پیدا میکند.
۷. عاملهای مداخلهگر و علیت را بسنج
در متغیر مداخلهگر عامل سوم را کنترل کن و با همبستگی یا علیت حد ادعا را تعیین کن.
۸. نتیجه را فقط تا دامنهٔ داده ببر
کفایت داده اطلاعات مفقود را پیدا میکند؛ تعمیم نتیجه جامعه، زمان، مکان و قطعیت را محدود نگه میدارد.
آزمون تشخیصی یک موقعیت
برای ادعای «روش الف یادگیری را بهتر میکند» پنج سطر بنویس: سؤال، تعریف عملیاتی یادگیری، گروه مقایسه، عامل سوم و دامنهٔ نتیجه. نخستین سطر مبهم، ایستگاه تمرین توست.
روش ثبت پاسخ
کنار هر نتیجه بنویس «چه دادهای؟ از چه کسانی؟ با چه ابزاری؟ در چه شرایطی؟». اگر یکی از این چهار پاسخ نامعلوم است، قطعیت نتیجه را کاهش بده.