در هر پاسخ نوع شاهد، عامل سوم احتمالی و آزمایشی که ادعای علّی را بهتر میسنجد مشخص کن.
۱. مطالعه و نمره
داده: دانشآموزانی که ساعت مطالعهٔ بیشتری گزارش کردهاند، میانگین نمرهٔ بالاتری دارند. آیا مطالعه علت نمره است؟
پاسخ
داده همبستگی نشان میدهد، نه علیت قطعی؛ انگیزه، دانش قبلی یا کیفیت مطالعه میتواند بر هر دو اثر بگذارد.
۲. دما و زمان واکنش
آزمایش: دو مخلوط یکساناند و فقط دما تغییر کرده؛ در دمای بالاتر زمان واکنش کمتر شده است. نوع رابطه را ارزیابی کن.
پاسخ
طراحی کنترلشده شواهد علّی قویتری برای اثر دما میدهد، چون عامل اصلی تغییر دما بوده است؛ تکرار آزمایش اطمینان را بیشتر میکند.
۳. کفش و سرعت
داده: دوندگان سریعتر معمولاً کفش گرانتری دارند. آیا کفش علت سرعت است؟
پاسخ
فقط همراهی دیده شده است؛ تجربه، تمرین و انتخاب ورزشکاران حرفهای میتواند عامل سوم باشد.
۴. نور و رشد
آزمایش: گروه پرنور آب بیشتری هم دریافت کرده و رشد بیشتری داشته است. آیا نور علت رشد بیشتر است؟
پاسخ
خیر، آب متغیر مداخلهگر است؛ باید آب یکسان باشد تا اثر نور جدا سنجیده شود.
۵. کتابخانه و موفقیت
داده: شهرهایی با کتابخانههای بیشتر، قبولی بیشتری دارند. چه نتیجهای مجاز است؟
پاسخ
میان دو شاخص همراهی وجود دارد؛ جمعیت، درآمد، امکانات آموزشی و عوامل دیگر اجازهٔ نتیجهٔ علّی مستقیم نمیدهند.
۶. وقفهٔ مطالعه
طرح: افراد بهطور تصادفی به مطالعه با وقفه و بدون وقفه تقسیم شدهاند و شرایط دیگر یکسان است. گروه وقفه یادآوری بیشتری دارد. ارزیابی کن.
پاسخ
تخصیص تصادفی و کنترل شرایط، شواهد علّی بهتری برای اثر وقفه فراهم میکند؛ دامنهٔ نتیجه به افراد و شرایط آزمایش محدود است.
۷. چتر و باران
داده: روزهایی که افراد بیشتری چتر دارند، خیابان خیستر است. آیا چتر خیابان را خیس کرده است؟
پاسخ
خیر؛ باران علت مشترک محتمل برای افزایش چتر و خیسی خیابان است.
۸. استفاده از تلفن و خواب
داده: استفادهٔ بیشتر شبانه از تلفن با خواب کمتر همراه است. پاسخ دقیق بنویس.
پاسخ
در دادهها همبستگی منفی دیده میشود، اما جهت علت و عاملهایی مانند فشار کاری معلوم نیست؛ برای علیت به طرح دقیقتر نیاز است.
چطور خودتصحیح کنی؟
نوع مطالعه، کنترلها، ترتیب زمانی و عامل سوم را بررسی کن. اگر فقط مشاهده وجود دارد، از واژهٔ «همراه است» استفاده کن.