۲۰ امتحان نهایی / مهارت زیست
توالی، چارچوب، پیامد

جهش و تغییر توالی؛
تغییر را یک مرحله در هر بار تا محصول دنبال کن

وجود تغییر در DNA به‌تنهایی پیامد نهایی را تعیین نمی‌کند. محل تغییر، نوع یاخته، بخش درگیر و اثر آن بر RNA و محصول را پله‌به‌پله از داده‌های سؤال نتیجه بگیر.

Δ

توالی مرجع و تغییرکرده را هم‌ردیف کن

دو توالی را زیر هم بنویس و از یک نقطهٔ مشترک تراز کن. نخستین محل اختلاف را علامت بزن و ببین تعداد واحدها ثابت مانده یا تغییر کرده است. این مشاهده نوع اولیهٔ تغییر را روشن می‌کند.

جانشینی، حذف و اضافه را جدا تشخیص بده

در جانشینی یک واحد جای واحد دیگر می‌آید؛ در حذف یا اضافه طول توالی تغییر می‌کند. نام تغییر را با شاهدی از دو توالی همراه کن و فقط از روی پیامد احتمالی برچسب نزن.

زنجیرهٔ تحلیل

محل تغییر ← نوع تغییر ← بخش ژن ← RNA حاصل ← چارچوب خواندن ← توالی محصول ← پیامد قابل استناد

رشته و جهت داده‌شده را مشخص کن

پیش از رونویسی معلوم کن توالی مربوط به کدام رشته و در چه جهتی نوشته شده است. استفادهٔ مستقیم از قواعد مکمل بدون تشخیص رشته می‌تواند تمام کدون‌ها را نادرست بسازد.

چارچوب خواندن را با نقطهٔ آغاز نگه دار

سه‌تایی‌ها را از جای درست گروه‌بندی کن. حذف یا اضافه ممکن است گروه‌بندی واحدهای بعدی را عوض کند، اما میزان اثر را باید از موقعیت تغییر و دادهٔ توالی تعیین کرد، نه از یک حکم کلی.

RNA را پیش از محصول پروتئینی بساز

از DNA مستقیماً به نام آمینواسید نپر. توالی RNA را با جهت مشخص بنویس، آن را به کدون‌ها تقسیم کن و سپس از جدول داده‌شده استفاده کن. هر مرحله یک نقطهٔ کنترل مستقل است.

تغییر کدون همیشه تغییر آمینواسید نیست

دو کدون متفاوت ممکن است اطلاعات یکسانی بدهند. کدون پیش و پس از تغییر را با جدول مقایسه کن و بعد دربارهٔ توالی محصول نتیجه بگیر. صرف تغییر حرف برای ادعای تغییر پروتئین کافی نیست.

محل تغییر در ژن اهمیت دارد

اگر تغییر در بخش تنظیمی، رونویسی‌شونده یا بخش مؤثر بر محصول رخ داده باشد، مسیر پیامد متفاوت است. فقط همان بخشی را تحلیل کن که سؤال معرفی کرده و اطلاعاتی خارج از داده‌ها نساز.

نوع یاخته و امکان انتقال را بررسی کن

برای نتیجه‌گیری دربارهٔ انتقال تغییر به نسل بعد، محل رخداد و مسیر تولیدمثل اهمیت دارد. واژهٔ «جهش» به‌تنهایی وراثتی‌بودن پیامد را ثابت نمی‌کند؛ شرط لازم را از متن سؤال استخراج کن.

فنوتیپ را قطعی و مستقیم فرض نکن

حتی اگر محصول مولکولی تغییر کند، شدت و نوع اثر ظاهری به اطلاعات بیشتری وابسته است. پاسخ را تا سطحی ادامه بده که داده‌ها اجازه می‌دهند و از عبارت‌هایی مانند «ممکن است» در جای درست استفاده کن.

با جدول قبل و بعد پاسخ بده

ستون‌های DNA، RNA، کدون و محصول را برای حالت مرجع و تغییرکرده کامل و تنها تفاوت‌ها را برجسته کن. برای مراحل ساخت محصول به رونویسی و ترجمه و برای اثر بر بیان به تنظیم بیان ژن برو.