متغیر مستقل و وابسته؛
بپرس چه چیزی تغییر داده شد و چه چیزی سنجیده شد

پرسش پژوهش را به رابطه تبدیل کن

موضوع را به صورت «اثر یا رابطهٔ چه چیزی بر چه چیزی؟» بازنویسی کن. جزء نخست نامزد متغیر مستقل و جزء دوم نامزد متغیر وابسته است، اما نقش نهایی باید با روش اجرای طرح کنترل شود.

دست‌کاری یا گروه‌بندی را پیدا کن

ببین پژوهشگر چه شرایطی را میان گروه‌ها متفاوت کرده یا افراد را بر اساس چه ویژگی‌ای دسته‌بندی کرده است. همان عامل در این سناریو نقش پیش‌بین یا مستقل دارد.

خروجی سنجش را دقیق نام ببر

متغیر وابسته چیزی است که نتیجهٔ احتمالی تغییر را نشان می‌دهد. به‌جای واژهٔ کلی مانند «یادگیری»، معیار واقعی سنجش مثل تعداد پاسخ درست یا زمان انجام تکلیف را بنویس.

تعریف عملیاتی را از تعریف نظری جدا کن

تعریف نظری مفهوم را توضیح می‌دهد؛ تعریف عملیاتی می‌گوید در این پژوهش چگونه آن را ایجاد یا اندازه‌گیری کرده‌اند. جملهٔ پاسخ باید ابزار، رفتار یا عدد قابل مشاهده را نشان دهد.

گروه‌ها را با یک تفاوت اصلی بساز

اگر چند شرط هم‌زمان میان گروه‌ها فرق کند، نسبت‌دادن نتیجه به عامل اصلی دشوار می‌شود. تفاوت هدف را مشخص و سایر شرایط مرتبط را تا حد امکان یکسان در نظر بگیر.

متغیر کنترل را «بی‌اثر» ننام

شرط کنترل‌شده ممکن است بر نتیجه اثر بگذارد؛ به همین دلیل ثابت نگه داشته می‌شود. نام شرط و دلیل ثابت‌ماندن آن را در پاسخ بنویس.

عامل مداخله‌گر را با مسیر اثر توضیح بده

یک تفاوت پیش‌بینی‌نشده زمانی مداخله‌گر است که هم با شرایط گروه‌ها مرتبط باشد و هم بتواند پیامد را تغییر دهد. هر دو پیوند را نشان بده، نه اینکه فقط نام عامل را ذکر کنی.

همبستگی را با علت یکی ندان

اگر پژوهشگر فقط دو ویژگی را اندازه گرفته است، مشاهدهٔ همراهی آن‌ها به‌تنهایی اثر علّی را ثابت نمی‌کند. نوع طرح و میزان کنترل را پیش از استفاده از واژهٔ «سبب شد» بررسی کن.

فرضیه را آزمون‌پذیر بنویس

جمعیت یا گروه، متغیرها و جهت رابطه را در صورت وجود داده روشن کن. عبارت مبهمی مانند «اثر دارد» را به پیش‌بینی‌ای تبدیل کن که بتوان آن را با سنجش مشخص بررسی کرد.

پاسخ را روی سناریو کنترل کن

جای نام متغیرها را در جملهٔ «پژوهشگر X را تغییر داد و Y را سنجید» بگذار. برای چارچوب کامل به روش تحقیق روان‌شناسی و برای سناریوخوانی به تحلیل موقعیت برو.