روش پاسخ: مفهوم، شاهد، رابطه
در هر موقعیت نخست مفهوم دقیق را نام ببر، سپس یک عبارت یا رفتار از صورت سؤال را شاهد بگیر و در پایان رابطهٔ آن دو را توضیح بده. پاسخهای زیر الگو هستند؛ میتوانی با بیان روشن دیگری همان استدلال را بسازی.
همهٔ موقعیتها برای تمرین این سایت تألیف شدهاند. پس از پاسخ، سه جزء «مفهوم، شاهد و رابطه» را جداگانه کنترل کن.
1. کنش اجتماعی
سؤال: مریم پیش از ورود معلم صدایش را پایین میآورد، چون میداند رفتار او برای همکلاسیها و معلم معنا دارد. کدام بخش موقعیت، اجتماعیبودن کنش را نشان میدهد؟
پاسخ پیشنهادی
توجه مریم به دیگران و معنایی که آنان از رفتار او دریافت میکنند، شاهد جهتگیری کنش به سوی دیگران است؛ بنابراین پایینآوردن صدا در این موقعیت یک کنش اجتماعی است.
2. ارزش و هنجار
سؤال: در یک گروه، «احترام به وقت دیگران» پسندیده است و اعضا قرار میگذارند جلسه دقیقاً ساعت هشت آغاز شود. ارزش و هنجار را مشخص کن.
پاسخ پیشنهادی
احترام به وقت دیگران ارزش است، زیرا امر مطلوب را بیان میکند. آغاز جلسه در ساعت هشت هنجار است، چون شیوهٔ مشخص و مورد انتظار رفتار را تعیین میکند.
3. لایههای فرهنگ
سؤال: دانشآموز تازهوارد ابتدا فقط نوع پوشش گروه را میبیند، اما بعد میفهمد همکاری و مسئولیتپذیری برای اعضا مهم است. دو لایهٔ فرهنگی موقعیت را تحلیل کن.
پاسخ پیشنهادی
نوع پوشش نمود قابل مشاهدهٔ فرهنگ است؛ همکاری و مسئولیتپذیری معنای عمیقتر و ارزش مشترک گروهاند. شاهد دوم نشان میدهد فرهنگ به ظاهر محدود نیست.
4. جامعهپذیری و کنترل اجتماعی
سؤال: باشگاه مدرسه روش گفتوگوی گروهی را آموزش میدهد و اعضا نیز به کسی که حرف دیگران را قطع میکند تذکر میدهند. نقش دو فرایند را بنویس.
پاسخ پیشنهادی
آموزش روش گفتوگو نمونهٔ جامعهپذیری است، چون شیوهٔ پذیرفتهشده را منتقل میکند. تذکر اعضا کنترل اجتماعی است، زیرا رفتار را به هنجار گروه نزدیک میکند.
5. هویت
سؤال: رضا هم خود را عضو خانوادهای هنرمند میداند و هم در تیم مدرسه نقش دروازهبان دارد. چرا هویت او را نمیتوان با یک ویژگی توضیح داد؟
پاسخ پیشنهادی
موقعیت به تعلق خانوادگی و عضویت و نقش ورزشی اشاره دارد. این وابستگیها و نقشهای گوناگون در شناخت او از خود سهیماند؛ پس هویت چندبعدی است.
6. منزلت و نقش
سؤال: در شورای دانشآموزی، نازنین مسئول هماهنگی است و باید زمان جلسه را اعلام کند. منزلت و نقش را از هم جدا کن.
پاسخ پیشنهادی
مسئول هماهنگی جایگاه یا منزلت نازنین در شورا است. اعلام زمان جلسه رفتار مورد انتظار از آن جایگاه و در نتیجه بخشی از نقش اوست.
7. تحرک اجتماعی
سؤال: فردی با کسب مهارت تازه از کارآموزی به سرپرستی همان کارگاه میرسد. چه تغییری رخ داده و شاهد چیست؟
پاسخ پیشنهادی
جابهجایی از جایگاه کارآموز به سرپرست نشاندهندهٔ تحرک اجتماعی است. تغییر مسئولیت و جایگاه در ساختار کارگاه شاهد این نتیجه است.
8. تغییر اجتماعی
سؤال: در محلهای، خرید گروهی اینترنتی بهتدریج شیوهٔ رفتوآمد، تقسیم کار و ارتباط همسایهها را تغییر میدهد. چرا این فقط تغییر یک ابزار نیست؟
پاسخ پیشنهادی
پیامد فناوری به روابط و الگوهای پایدار زندگی جمعی رسیده است: رفتوآمد، تقسیم کار و ارتباط دگرگون شدهاند. گسترش اثر به این روابط، جنبهٔ اجتماعی تغییر را نشان میدهد.
9. نهاد اجتماعی
سؤال: برای حل مسئلهٔ ترک تحصیل، خانواده، مدرسه و یک گروه محلی هرکدام وظیفهای میپذیرند. چه نکتهای دربارهٔ نهادها از موقعیت فهمیده میشود؟
پاسخ پیشنهادی
نیاز اجتماعی با فعالیت یک فرد یا مجموعه برطرف نمیشود و چند نهاد با نقشهای مرتبط عمل میکنند. تقسیم وظیفه و همکاری آنان شاهد پیوند نهادها در پاسخ به نیاز است.
10. ادعای مبتنی بر متن
سؤال: نویسنده میگوید «عضویت در گروه همیشه انتخابهای فرد را کاملاً از بین میبرد»، اما در مثال بعد عضو گروه با گفتوگو یک قاعده را تغییر میدهد. ادعا را ارزیابی کن.
پاسخ پیشنهادی
واژهٔ «همیشه» و «کاملاً» با شاهد بعدی سازگار نیست. تغییر قاعده بهوسیلهٔ عضو نشان میدهد فرد و گروه بر یکدیگر اثر میگذارند؛ پس ادعای مطلق رد میشود.
نتیجه را چطور تحلیل کنی؟
برای هر پاسخ یک امتیاز به نام درست مفهوم، یک امتیاز به شاهد مشخص و یک امتیاز به توضیح رابطه بده. اگر مفهوم درست است اما شاهد نداری، پاسخ هنوز کامل نیست. سپس پاسخ ضعیف را با یک جملهٔ «زیرا...» بازنویسی کن.