عددها و موقعیتها برای تمرین ساخته شدهاند. اصطلاحها و دامنهٔ درس را با کتاب درسی پایهٔ خودت تطبیق بده.
۱. مقیاس نقشه
سؤال: روی نقشهای با مقیاس ۱:۵۰۰۰۰، فاصلهٔ مستقیم دو نقطه ۴ سانتیمتر است. فاصلهٔ واقعی را به کیلومتر حساب کن.
پاسخ پیشنهادی
هر سانتیمتر روی نقشه برابر ۵۰۰۰۰ سانتیمتر، یعنی نیم کیلومتر در واقعیت است؛ پس ۴ سانتیمتر برابر ۲ کیلومتر میشود.
۲. تراکم جمعیت
سؤال: ناحیهٔ الف ۲۴۰ هزار نفر جمعیت و ۱۲۰۰ کیلومتر مربع مساحت دارد. تراکم حسابی آن را به دست آور و معنی عدد را بنویس.
پاسخ پیشنهادی
۲۴۰۰۰۰ تقسیم بر ۱۲۰۰ برابر ۲۰۰ نفر در هر کیلومتر مربع است. این عدد میانگین پراکندگی جمعیت در کل مساحت را نشان میدهد، نه اینکه در همهٔ نقاط دقیقاً همین تعداد ساکن باشند.
۳. رشد جمعیت
سؤال: جمعیت شهری در آغاز دوره ۸۰ هزار و در پایان دوره ۸۸ هزار نفر است. درصد تغییر را حساب کن.
پاسخ پیشنهادی
مقدار تغییر ۸ هزار نفر است. نسبت تغییر به مقدار آغازین، ۸۰۰۰ تقسیم بر ۸۰۰۰۰، برابر ۰٫۱ است؛ بنابراین افزایش ۱۰ درصدی رخ داده است.
۴. مهاجرت و جمعیت
سؤال: در یک سال ۳۲۰۰ نفر وارد و ۲۶۰۰ نفر از یک شهرستان خارج شدهاند. خالص مهاجرت را محاسبه و تفسیر کن.
پاسخ پیشنهادی
خالص مهاجرت برابر ورودی منهای خروجی، یعنی مثبت ۶۰۰ نفر است. اگر عوامل دیگر ثابت فرض شوند، مهاجرت در این دوره ۶۰۰ نفر به جمعیت افزوده است.
۵. نمودار اقلیمی
سؤال: در یک نمودار فرضی، بیشترین بارش در زمستان و کمترین بارش در تابستان دیده میشود. دو مشاهدهٔ مجاز و یک نتیجهٔ نامجاز بنویس.
پاسخ پیشنهادی
مشاهدههای مجاز: بارش زمستان از تابستان بیشتر است و کمینهٔ بارش در تابستان قرار دارد. نامگذاری قطعی نوع اقلیم بدون دادههای دما، مقدارهای سالانه و معیار لازم نتیجهای فراتر از داده است.
۶. ناهمواری و بارش
سؤال: تودهٔ هوای مرطوب از دامنهٔ روبهباد بالا میرود و در دامنهٔ پشتبهباد هوای خشکتری دیده میشود. زنجیرهٔ علت را توضیح بده.
پاسخ پیشنهادی
هوای مرطوب هنگام صعود سرد میشود و زمینهٔ تراکم و بارش فراهم میشود. پس از عبور از ارتفاع، هوا در مسیر فرود گرمتر و خشکتر میشود؛ بنابراین پشت ناهمواری میتواند در سایهٔ باران قرار گیرد.
۷. شبکهٔ حملونقل
سؤال: دو روستا فاصلهٔ مستقیم یکسانی تا شهر دارند، اما یکی به راه اصلی متصل است و زمان سفر کمتری دارد. تفاوت «فاصله» و «دسترسی» را بیان کن.
پاسخ پیشنهادی
فاصله فقط جدایی مکانی را بیان میکند، اما دسترسی به مسیر، کیفیت شبکه و زمان یا هزینهٔ حرکت وابسته است. اتصال به راه اصلی باعث شده دسترسی روستای اول بهتر باشد، هرچند فاصلهٔ مستقیم برابر است.
۸. مخاطره و آسیبپذیری
سؤال: دو محله در معرض شدت یکسان سیلاباند؛ در محلهٔ دوم مسیر تخلیه مشخص و ساختمانها مقاومترند. چرا پیامد احتمالی میتواند متفاوت باشد؟
پاسخ پیشنهادی
قرارگیری در معرض مخاطره یکسان است، اما آمادگی و مقاومت بر آسیبپذیری اثر میگذارد. مسیر تخلیه و ساختمان مقاوم میتوانند آسیبپذیری را کاهش دهند، پس شدت پیامد فقط از خود مخاطره تعیین نمیشود.
۹. سکونتگاه و الگوی استقرار
سؤال: خانههای یک روستا در امتداد رود و جاده کشیده شدهاند. الگوی استقرار را نام ببر و شاهدت را بنویس.
پاسخ پیشنهادی
الگو خطی است؛ زیرا واحدهای مسکونی در امتداد دو عارضهٔ کشیده، یعنی رود و جاده، قرار گرفتهاند. نام الگو باید به آرایش فضایی مشاهدهشده متصل شود.
۱۰. آمایش سرزمین
سؤال: برای مکانیابی یک فعالیت، سه لایهٔ آب، شیب زمین و فاصله از سکونتگاهها داده شده است. چرا بررسی یک لایه کافی نیست؟
پاسخ پیشنهادی
مکان مناسب باید چند محدودیت و ظرفیت را همزمان برآورده کند. آب، شیب و نزدیکی به سکونتگاه هرکدام بخشی از تصمیم را نشان میدهند؛ همپوشانی لایهها گزینههایی را آشکار میکند که مجموعهٔ معیارها را بهتر تأمین میکنند.
چطور خودتصحیح کنی؟
برای هر پاسخ چهار بخش را کنترل کن: دادهٔ استفادهشده، مفهوم جغرافیایی، رابطهٔ میان آنها و محدودهٔ نتیجه. برای تمرین بیشتر سراغ نمونه سؤال تألیفی جغرافیا و راهنمای نقشهخوانی برو.